काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यता, संस्कृति र धार्मिक इतिहाससँग अभिन्न रूपमा जोडिएको स्वयम्भू महाचैत्य मा वर्षौंदेखि जम्दै आएको चुनाको बाक्लो तह हटाउने कार्य सुरु गरिएको छ।

विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत यस ऐतिहासिक सम्पदाको पुरातात्त्विक मौलिकता जोगाउन सफाइ तथा संरक्षण अभियान अघि बढाइएको हो।

बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख आस्थास्थलका रूपमा परिचित स्वयम्भू महाचैत्यमा परम्परादेखि नै बुद्ध पूर्णिमालगायत विभिन्न धार्मिक अवसरमा श्रद्धालुहरूले सेतो चुना पोत्ने चलन छ।

धार्मिक आस्था र श्रद्धाको प्रतीक मानिने यो अभ्यासले समयक्रममा गुम्बजमा चुनाको बाक्लो तह जम्दै जाने गरेको छ। यही कारण निश्चित अन्तरालमा पुरानो तह हटाएर संरचनाको मौलिक स्वरूप संरक्षण गर्ने कार्य गरिने गरिएको छ।

यसपटक गरिएको प्राविधिक निरीक्षणमा गुम्बजमा जमेको चुनाको तह १३ देखि १५ इन्चसम्म पुगेको पाइएको छ।

संरक्षणकर्मीहरूका अनुसार यसरी अत्यधिक मात्रामा चुना थपिँदा संरचनामा अनावश्यक भार पर्ने मात्र होइन, महाचैत्यको वास्तविक गोलाइ, बनावट र ऐतिहासिक स्वरूपसमेत क्रमशः ढाकिँदै जाने जोखिम रहन्छ।

यसअघि करिब १२–१३ वर्षअघि गरिएको सफाइ अभियानका क्रममा गुम्बजमा जमेको चुनाको तह २२ देखि ३० इन्चसम्म पुगेको भेटिएको थियो। त्यसपछि पनि धार्मिक परम्परा निरन्तर जारी रहेकाले पुनः चुनाको बाक्लो तह बनेको हो।

हाल पुरातत्त्व विभागको अनुमति तथा प्राविधिक निगरानीमा स्वयम्भू व्यवस्थापन समितिका कर्मचारी, दक्ष कालिगढ र संरक्षणकर्मीहरू परिचालित छन्।

उनीहरूले मूल संरचनामा कुनै क्षति नपुग्ने गरी अत्यन्त सावधानीपूर्वक पुरानो चुना हटाउने काम गरिरहेका छन्। संरक्षण कार्यका क्रममा प्रत्येक तहलाई चरणबद्ध रूपमा हटाइँदै महाचैत्यको मौलिक संरचना सुरक्षित राख्न विशेष ध्यान दिइएको छ।

सम्बन्धित निकायका अनुसार करिब एक महिनाभित्र सफाइ तथा संरक्षण कार्य सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। काम पूरा भएपछि वर्षौंदेखि चुनाले ढाकिएको महाचैत्यको वास्तविक पुरातात्त्विक स्वरूप पुनः स्पष्ट रूपमा देखिने विश्वास गरिएको छ।

स्वयम्भू महाचैत्य केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, काठमाडौं उपत्यकाको हजारौं वर्ष पुरानो इतिहास, संस्कृति र सभ्यताको महत्वपूर्ण प्रतीक पनि हो। त्यसैले यसको संरक्षणलाई सम्पदाप्रेमी, इतिहासविद्, बौद्ध भिक्षु तथा स्थानीय समुदायले विशेष महत्वका साथ हेर्ने गरेका छन्।

संरक्षणविद्हरूका अनुसार विश्व सम्पदा सूचीमा रहेका यस्ता सम्पदाहरूको मौलिक स्वरूप जोगाउनु अन्तर्राष्ट्रिय दायित्वसमेत हो। उनीहरूका अनुसार धार्मिक परम्परा र सम्पदा संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्दै यस्ता अभियानलाई निरन्तरता दिन आवश्यक छ।

महाचैत्यको गुम्बजबाट पुरानो चुनाको तह हटाउने यो अभियानलाई स्वयम्भूको ऐतिहासिक पहिचान, वास्तुकला र सांस्कृतिक मौलिकता जोगाउने महत्वपूर्ण कदमका रूपमा हेरिएको छ।

सफाइ सम्पन्न भएपछि स्वयम्भू महाचैत्य पुनः आफ्नो प्राचीन सौन्दर्य र वास्तविक स्वरूपसहित श्रद्धालु तथा पर्यटकका सामु प्रस्तुत हुने अपेक्षा गरिएको छ।

तस्वीरहरू: