काठमाडौं। मानिस किन जन्मिन्छ? जीवनको वास्तविक उद्देश्य के हो? के मानिस धन कमाउन, परिवार बनाउन, सन्तान जन्माउन र अन्ततः मृत्युको प्रतीक्षा गर्न मात्र यस संसारमा आएको हो? के विवाह नगरी पनि मानिसको जीवन पूर्ण हुन सक्छ? के विवाह नै सुखको आधार हो, कि सुख मानिसको आफ्नै चेतना, सोच र जीवनशैलीमा निर्भर हुन्छ? के आध्यात्मिक सत्यको खोजी गर्न संसार त्याग्नैपर्छ? परिवारको जिम्मेवारी पूरा गर्दै ईश्वरको अनुभूति गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन? मानिसको अस्तित्व शरीरमा मात्र सीमित छ, वा यसको पछाडि अझ गहिरो रहस्य छ? 

यी प्रश्नले शताब्दीयौँदेखि मानव सभ्यतालाई सोच्न बाध्य बनाउँदै आएका छन्। जीवन, ईश्वर, आत्मज्ञान र सही आचरणबारे आफ्ना शिक्षामार्फत चिनिएका शिवपुरी बाबाको दर्शनले पनि यस्तै प्रश्नतर्फ मानिसको ध्यान आकर्षित गर्छ। उनका विचारलाई बुझ्दा मानव जीवनको उद्देश्य केवल भौतिक सफलता हासिल गर्नु नभई आफ्नो अस्तित्व बुझ्नु, कर्तव्य पूरा गर्नु र सत्यको खोजी गर्नु हो भन्ने पक्ष प्रमुख देखिन्छ।

शिवपुरी बाबा, जसलाई श्री गोविन्दानन्द भारतीका नामले पनि चिनिन्छ, आध्यात्मिक जीवन र अनुशासनमा जोड दिने साधकका रूपमा परिचित छन्। उनको शिक्षाको मूल अवधारणा ‘राइट लाइफ’ अर्थात् सही जीवन वा स्वधर्म हो। उनको दृष्टिकोणमा मानिसले आफ्नो जीवनलाई शारीरिक, नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक रूपमा व्यवस्थित बनाउनुपर्छ। 

जीवनको मूल्य केवल मानिसले कति सम्पत्ति कमायो, कति प्रतिष्ठा हासिल गर्‍यो वा समाजमा कति ठूलो स्थान बनायो भन्ने आधारमा निर्धारण हुँदैन। उसले आफ्नो जिम्मेवारी कति इमानदारीपूर्वक पूरा गर्‍यो, आफ्नो मन र इच्छामाथि कति संयम राख्यो तथा सत्य बुझ्ने प्रयास कति गर्‍यो भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मानव अस्तित्वबारे उनको शिक्षासँग जोडिने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो-‘म को हुँ र म यहाँ किन आएको हुँ?’ मानिसले आफ्नो नाम, पद, सम्पत्ति र सामाजिक पहिचानलाई नै आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व ठानिरहेको हुन्छ। 

तर के यी सबै कुरा मानिसको वास्तविक पहिचान हुन्? शरीर परिवर्तन हुन्छ, उमेर बढ्छ, विचार फेरिन्छन् र सामाजिक अवस्था पनि बदलिन्छ। त्यसो भए परिवर्तन भइरहने यी पक्षभन्दा पर मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई कसरी बुझ्ने? शिवपुरी बाबाको आध्यात्मिक शिक्षाले यस्ता प्रश्नमा गम्भीर आत्म-अनुसन्धान गर्न प्रेरित गर्छ। उनका अनुसार ज्ञान केवल पुस्तक पढेर वा अरूको विचार सुनेर प्राप्त हुने जानकारीमा सीमित हुनुहुँदैन; मानिसले आफ्नो व्यवहार, चेतना र जीवनलाई पनि बुझ्नुपर्छ।

तर जीवनको उद्देश्य बुझ्ने क्रममा विवाहको विषयलाई कसरी हेर्ने? के विवाह मानिसको जीवनको अनिवार्य लक्ष्य हो? के विवाह नगर्ने व्यक्ति अपूर्ण हुन्छ? वा विवाह गरेपछि मात्र जीवनले अर्थ प्राप्त गर्छ? 

यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा शिवपुरी बाबाको कर्तव्यकेन्द्रित शिक्षालाई ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। उपलब्ध शिक्षासम्बन्धी विवरणमा उनले विवाहलाई नै जीवनको अन्तिम उद्देश्य घोषणा गगरेको वा सबै मानिसले विवाह गर्नैपर्छ भन्ने स्पष्ट आदेश दिएको प्रमाण भेटिँदैन। त्यसैगरी विवाह त्याग्नु नै आध्यात्मिक उन्नतिको एकमात्र बाटो हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पनि पर्याप्त आधार छैन।

विवाहलाई केवल सामाजिक परम्परा वा व्यक्तिगत इच्छापूर्तिका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो दुई व्यक्तिबीचको सम्बन्धसँगै जिम्मेवारी, समझदारी, धैर्य र पारस्परिक सम्मानसँग जोडिएको हुन्छ। 

के प्रेम केवल आकर्षण हो, कि कठिन परिस्थितिमा पनि एकअर्काप्रति जिम्मेवार रहने प्रतिबद्धता हो? के वैवाहिक जीवन सुखमय बनाउन एकअर्कालाई नियन्त्रण गर्न खोज्नुपर्छ, कि एकअर्काको स्वतन्त्रता र व्यक्तित्वको सम्मान गर्नुपर्छ? के परिवारको जिम्मेवारी पूरा गर्नु आध्यात्मिक जीवनको बाधा हो, वा त्यसलाई इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु पनि आत्मअनुशासनको अभ्यास हुन सक्छ? शिवपुरी बाबाको सही जीवनसम्बन्धी शिक्षासँग यी प्रश्नलाई जोडेर विचार गर्न सकिन्छ। यद्यपि यस्ता निष्कर्ष उनका विवाहसम्बन्धी प्रत्यक्ष उद्धरण नभई व्यापक दर्शनबाट निकालिएका व्याख्या हुन्।

मानिसले विवाह गरेपछि आफ्नो व्यक्तिगत विकास र आध्यात्मिक खोजलाई रोक्नुपर्ने कारण छैन। त्यसैगरी अविवाहित व्यक्तिले पनि आफ्नो जीवनलाई अनुशासित, नैतिक र अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ। विवाहले मानिसलाई जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने अवसर दिन सक्छ, तर विवाह आफैँले सुख, शान्ति वा आत्मज्ञानको ग्यारेन्टी गर्दैन। 

त्यस्तै, अविवाहित रहँदैमा मानिस स्वतः ज्ञानी वा आध्यात्मिक हुन्छ भन्ने पनि होइन। महत्त्वपूर्ण कुरा मानिसले आफ्नो परिस्थिति बुझेर जीवनलाई कसरी सञ्चालन गर्छ भन्ने हो। शिवपुरी बाबाको शिक्षामा परिवार, समाज र दैनिक कामप्रतिको कर्तव्यलाई महत्त्व दिइएको विवरणले आध्यात्मिक जीवनलाई संसारबाट भाग्ने अभ्यासका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित नहुने संकेत गर्छ।

उनको दर्शनमा नैतिक अनुशासन पनि महत्त्वपूर्ण छ। सत्य बोल्नु, धैर्य राख्नु, मनका अनियन्त्रित इच्छामाथि नियन्त्रण गर्न सिक्नु, क्रोध र स्वार्थबाट प्रभावित निर्णय कम गर्नु तथा अरूप्रति उदार बन्नु सही जीवनका पक्ष हुन्। विवाह होस् वा अविवाहित जीवन, यी गुणको आवश्यकता दुवै अवस्थामा रहन्छ। मानिसले अरूबाट प्रेम र सम्मानको अपेक्षा गर्छ, तर आफूले अरूलाई कति सम्मान दिन्छ? परिवारबाट सहयोग चाहन्छ, तर परिवारप्रतिको जिम्मेवारी कति पूरा गर्छ? ईश्वरको खोजी गर्छ, तर दैनिक जीवनमा सत्य र नैतिकताको अभ्यास कति गर्छ? यस्ता प्रश्नले आध्यात्मिकताको वास्तविक अर्थलाई व्यवहारसँग जोड्छन्।

शिवपुरी बाबाको शिक्षाको अन्तिम केन्द्र सत्यको अनुभूति र ईश्वरप्राप्तिको खोजी हो। यसलाई विश्वासको विषयका रूपमा मात्र होइन, उहाँको आफ्नै आध्यात्मिक मार्गका रूपमा बुझ्नुपर्छ। आधुनिक विज्ञानले मानव शरीर, मस्तिष्क र ब्रह्माण्डबारे विभिन्न प्रमाणमा आधारित व्याख्या प्रस्तुत गर्छ; आध्यात्मिक दर्शनले भने जीवनको अर्थ, चेतना र परम सत्यबारे फरक प्रकारका प्रश्न उठाउँछ। यी क्षेत्रका विधि फरक भए पनि मानिसले आफ्नो अस्तित्वबारे प्रश्न गर्न छाडेको छैन।

मानव जीवनको मूल्य विवाह गरेको वा नगरेको, धनी भएको वा नभएको, प्रसिद्ध भएको वा नभएको आधारमा मात्र निर्धारण गर्न सकिँदैन। जीवनको अर्थ व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारी कसरी पूरा गर्छ, अरूसँग कस्तो व्यवहार गर्छ, आफ्नो मनलाई कसरी अनुशासित बनाउँछ र सत्यको खोजीमा कति इमानदार रहन्छ भन्ने कुरासँग पनि जोडिन्छ। 

शिवपुरी बाबाको ‘सही जीवन’ सम्बन्धी शिक्षाबाट लिन सकिने मुख्य सन्देश यही हो-संसारमा रहँदै आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु, नैतिक जीवन बिताउनु र आफू को हुँ भन्ने प्रश्नमा निरन्तर खोजी गर्नु। जीवनको उद्देश्यबारे अन्तिम उत्तर सबैका लागि एउटै हुन्छ कि हुँदैन भन्ने बहस खुलै रहन सक्छ, तर आफ्नो जीवनलाई सचेत, जिम्मेवार र अर्थपूर्ण बनाउने प्रयास भने प्रत्येक मानिसका लागि महत्त्वपूर्ण छ।