काठमाडाै‌ं। अन्तरिक्ष प्रविधिको क्षेत्रमा लामो समयदेखि प्रभाव जमाउँदै आएको अमेरिकी कम्पनी स्पेसएक्सले सार्वजनिक सेयर निष्कासनमार्फत इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आईपीओको रेकर्ड बनाएको छ। कम्पनीले करिब ७५ अर्ब अमेरिकी डलर जुटाउँदै सन् २०१९ मा साउदी अराम्कोले बनाएको सार्वजनिक निष्कासनको रेकर्डलाई पछाडि पारेको हो। आईपीओपछि स्पेसएक्सको मूल्यांकन करिब २.१ ट्रिलियन डलर पुगेको छ।

स्पेसएक्सप्रति लगानीकर्ताको आकर्षण कम्पनीको रकेट प्रक्षेपणमा रहेको प्रभुत्व, स्टारलिंकमार्फत विस्तार भइरहेको स्याटेलाइट इन्टरनेट सेवा तथा भविष्यमा विकास हुन सक्ने अन्तरिक्ष पूर्वाधारसँग जोडिएको छ। तर कम्पनीको बढ्दो मूल्यांकनलाई केवल सेयर बजारको घटनाका रूपमा हेर्दा यसको दीर्घकालीन महत्व छुट्न सक्छ। स्पेसएक्सको विस्तारले अन्तरिक्षलाई सरकार र सैन्य शक्तिको प्रतिस्पर्धाको क्षेत्रबाट क्रमशः निजी व्यापार, यातायात, सञ्चार, पूर्वाधार र नाफाको नयाँ बजारमा रूपान्तरण छ।

मानवले अन्तरिक्ष यात्राको सम्भावना पहिचान गरेदेखि नै अन्तरिक्षलाई मुख्यतः सरकारको नियन्त्रणमा रहेको क्षेत्रका रूपमा हेरिँदै आएको थियो। शीतयुद्धका बेला अमेरिका र तत्कालीन सोभियत संघबीचको अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धाले यसलाई अझ रणनीतिक बनाएको थियो। 

तर पछिल्ला वर्षमा निजी कम्पनीहरूको प्रवेशसँगै त्यो अवस्था तीव्र गतिमा परिवर्तन हुँदै गएको छ।

स्पेसएक्स यस परिवर्तनको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण हो। कम्पनीले पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेट प्रविधिलाई व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्दै प्रक्षेपण लागत घटाउने प्रयास गरेको छ। यससँगै स्टारलिंकले हजारौँ स्याटेलाइटमार्फत विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा इन्टरनेट सेवा पुर्‍याउने लक्ष्य अघि बढाएको छ। अन्तरिक्षमा पूर्वाधार निर्माण, स्याटेलाइट सञ्चालन र नियमित प्रक्षेपणजस्ता गतिविधि अब सरकारी कार्यक्रम मात्र नभई निजी व्यवसायको हिस्सा बन्न थालेका छन्।

स्पेसएक्ससँगै अन्य कम्पनीहरूले पनि अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रलाई विस्तार गरिरहेका छन्। ब्लु ओरिजिनले पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने प्रक्षेपण प्रणाली तथा चन्द्रमासँग सम्बन्धित पूर्वाधार विकासमा काम गरिरहेको छ। रकेट ल्याबले स्याटेलाइट प्रक्षेपणमा विशेषज्ञता विकास गरेको छ भने प्लानेट ल्याब्सले पृथ्वीको तस्बिर खिच्ने स्याटेलाइटको ठूलो नेटवर्क सञ्चालन गरिरहेको छ।

अन्तरिक्षबाट प्राप्त प्रविधि र सेवाको प्रयोग भने अन्तरिक्ष उद्योगमै सीमित छैन। कृषि, मौसम पूर्वानुमान, यातायात, नेभिगेसन, दूरसञ्चार र आपूर्ति व्यवस्थापनजस्ता पृथ्वीमै आधारित क्षेत्रमा पनि स्याटेलाइट प्रविधिको प्रयोग बढिरहेको छ। उदाहरणका लागि, कृषि उपकरण निर्माण गर्ने जोन डियरले आफ्ना उपकरणलाई मार्गनिर्देशन गर्न स्याटेलाइट प्रणाली प्रयोग गर्छ। यसले अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रको प्रभाव रकेट वा स्याटेलाइटमा मात्र नभई दैनिक आर्थिक गतिविधिसम्म फैलिएको देखाउँछ।

स्याटेलाइट इन्टरनेट, मौसमसम्बन्धी सेवा, नेभिगेसन, कार्गो ढुवानी, दूरसञ्चार र अन्तरिक्ष पर्यटनजस्ता व्यावसायिक गतिविधि विस्तार भइरहेका छन्। एक समय सरकारी कार्यक्रममार्फत वर्षमा सीमित संख्यामा हुने अन्तरिक्ष प्रक्षेपण अहिले सयौँको संख्यामा पुग्न थालेका छन्। हजारौँ स्याटेलाइट अन्तरिक्षमा पठाइँदै छन्। यही सम्भावनाका कारण अन्तरिक्ष क्षेत्रमा लगानी गर्ने छुट्टै लगानी कोष तथा एक्सचेन्ज ट्रेडेड फन्डसमेत विकास भएका छन्।

अन्तरिक्षको यो व्यावसायीकरण शीतयुद्धकालीन अन्तरिक्ष युगको सुरुवाती स्वरूपभन्दा निकै फरक छ। सन् १९५७ मा सोभियत संघले स्पुतनिक-१ प्रक्षेपण गर्दा अमेरिकामा उत्पन्न भएको चिन्ता त्यसको व्यावसायिक सम्भावनाका कारण थिएन। त्यसले सोभियत संघले अत्याधुनिक रकेट प्रविधि विकास गरेको र त्यस प्रविधिको सैन्य प्रयोगसमेत सम्भव रहेको देखाएको थियो। त्यसपछि सुरु भएको चन्द्रमा पुग्ने प्रतिस्पर्धा पनि मूलतः दुई राजनीतिक प्रणालीबीचको शक्ति प्रदर्शन थियो।

शीतयुद्ध समाप्त भएपछि पनि अन्तरिक्षमा सरकारहरूको भूमिका समाप्त भएन। चीन, युरोपेली संघलगायतका शक्ति अन्तरिक्ष अनुसन्धान र प्रविधिमा थप सक्रिय भए। लामो समयसम्म अन्तरिक्ष कार्यक्रमका लागि आवश्यक ठूलो लगानी सरकार र रक्षा निकायबाटै आउने गरेको थियो। अन्तरिक्षमा पुग्ने प्रविधि अत्यन्त महँगो र रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण भएकाले निजी क्षेत्रलाई त्यसको अग्रभागमा पुग्न कठिन मानिन्थ्यो।

तर अहिले सरकारी अनुसन्धान र सहयोगको भूमिका कायम रहे पनि नयाँ प्रविधिको व्यावसायीकरण र बजार विस्तारमा निजी कम्पनीहरूको भूमिका बढेको छ। सरकारहरूले निजी कम्पनीसँग सम्झौता गरेर प्रक्षेपण, स्याटेलाइट, अन्तरिक्ष यातायात तथा अनुसन्धानका काम गराइरहेका छन्। यसले अन्तरिक्ष क्षेत्रमा सार्वजनिक लगानी र निजी पूँजीबीच नयाँ प्रकारको सम्बन्ध निर्माण गरेको छ।

अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रको भविष्यको आकारबारे विभिन्न अनुमान छन्। म्याकिन्से एन्ड कम्पनीको एक अध्ययनले विश्वको अन्तरिक्ष अर्थतन्त्र सन् २०२३ को करिब ६३० अर्ब डलरबाट बढेर सन् २०३५ सम्म १.८ ट्रिलियन डलर पुग्न सक्ने प्रक्षेपण गरेको थियो। यद्यपि स्पेसएक्सको मूल्यांकनमा आएको तीव्र वृद्धिले यस्ता अनुमानलाई समेत नयाँ सन्दर्भमा हेर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। अन्तरिक्ष प्रविधिको वास्तविक प्रभाव अन्तरिक्षमै सीमित नभई पृथ्वीमा सञ्चालित उद्योग र पूर्वाधारमा समेत पर्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

अबको अर्को प्रश्न भने मानव स्वयं अन्तरिक्षमा कति टाढासम्म विस्तार हुन सक्छ भन्ने हो। चन्द्रमामा स्थायी मानव बस्ती स्थापना गर्ने योजनामाथि विभिन्न देश र संस्थाले काम गरिरहेका छन्। पृथ्वीमा ठूलो प्राकृतिक वा अन्य कुनै विपत्ति आएमा मानव सभ्यताको निरन्तरताका लागि बहुग्रहमा बसोबास आवश्यक हुन सक्ने तर्क पनि प्रस्तुत हुँदै आएको छ। स्पेसएक्सका संस्थापक एलन मस्कले पनि मानव जातिलाई बहुग्रह प्रजाति बनाउने र मंगल ग्रहमा मानव बस्ती स्थापना गर्ने दीर्घकालीन लक्ष्यबारे पटकपटक बताएका छन्।

तर अन्तरिक्षको व्यावसायीकरणसँगै सबैभन्दा जटिल प्रश्न स्वामित्व र पहुँचको हुनेछ। समुद्र र जमिनको स्वामित्व तथा प्रयोगसम्बन्धी नियम निर्माण हुन शताब्दी लागेझैँ अन्तरिक्षका लागि पनि स्पष्ट कानुनी व्यवस्था आवश्यक पर्ने देखिन्छ।

सन् १९६७ को संयुक्त राष्ट्रसंघीय बाह्य अन्तरिक्ष सन्धि अन्तरिक्षसम्बन्धी प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी आधार हो। यसले कुनै पनि राष्ट्रलाई चन्द्रमा, ग्रह वा अन्य खगोलीय पिण्डमाथि सार्वभौम दाबी गर्न रोक्छ। तर निजी कम्पनीले अन्तरिक्षबाट निकाल्ने स्रोत वा त्यसबाट प्राप्त वस्तुमाथि कस्तो अधिकार पाउने भन्ने विषयमा सन्धि स्पष्ट छैन।

यही कारण अमेरिका, लक्जेम्बर्ग र जापानलगायतका देशले अन्तरिक्षबाट निकालिएका स्रोतमा निजी अधिकारलाई मान्यता दिने कानुनी व्यवस्था अघि सारेका छन्। यसको आधार समुद्रबाट माछा समात्ने व्यक्तिले समुद्रमाथि स्वामित्व नपाए पनि आफूले समातेको माछामा अधिकार राख्न सक्ने अवधारणासँग तुलना गरिन्छ।

यसैगरी, अन्तरिक्षमा बढ्दो स्याटेलाइटको भीडले कक्षीय मार्ग, रेडियो फ्रिक्वेन्सी, प्रक्षेपण अनुमति र सम्भावित ठक्कर नियन्त्रणसम्बन्धी नयाँ चुनौती सिर्जना गरेको छ। हजारौँ स्याटेलाइट, अन्तरिक्ष स्टेशन, चन्द्र अभियान र भविष्यमा अन्तरिक्षबाट स्रोत उत्खननको गतिविधि बढ्दै जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय नियमलाई थप स्पष्ट र विस्तृत बनाउनुपर्ने दबाब बढ्ने देखिन्छ।

सरकारको भूमिका भने नियम निर्माण, अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय र सुरक्षाको आधार तयार पार्न महत्वपूर्ण रहनेछ। तर अन्तरिक्षमा अत्यधिक नियन्त्रणले निजी प्रयोग र नवप्रवर्तनलाई प्रभावित गर्न सक्ने बहस पनि छ। इतिहासमा अमेरिकी पश्चिमी भूभागको विस्तार र इन्टरनेटको सुरुवाती चरणमा देखिएको खुलापनले नयाँ प्रयोग र व्यवसायलाई प्रोत्साहन गरेझैँ अन्तरिक्षको तुलनात्मक खुलापनले पनि निजी क्षेत्रलाई जोखिम लिन प्रेरित गरिरहेको तर्क गरिन्छ।

स्पेसएक्सको रेकर्ड आईपीओ त्यसै परिवर्तनको एउटा ठूलो संकेतका रूपमा देखिएको छ। कुनै समय राष्ट्रहरूको शक्ति प्रदर्शन र सैन्य प्रतिस्पर्धाको प्रतीक रहेको अन्तरिक्ष अहिले निजी कम्पनी, लगानीकर्ता र उद्यमीका लागि नयाँ आर्थिक सीमाना बन्दै गएको छ। आगामी दशकमा यो सीमाना कति विस्तार हुन्छ र त्यसलाई नियमन गर्ने विश्वव्यापी संरचना कस्तो बन्छ भन्ने प्रश्नले अन्तरिक्षको भविष्यसँगै पृथ्वीको अर्थतन्त्रलाई समेत प्रभावित गर्नेछ।