जुम्ला । तिला र हिमा नदीकिनारका फाँटमा मार्सी धान पाक्ने बेला नजिकिएको छ। सुनौलो र खैरो रङमा बदलिँदै गरेका खेतले जुम्लाको पहिचान बनेको रैथाने धानको मौसम आएको संकेत गरिरहेका छन्।

जुम्लाका आठवटै स्थानीय तहमा खेती हुँदै आएको मार्सी धान यहाँको खाद्य उत्पादन र किसानको जीविकोपार्जनसँग मात्रै जोडिएको छैन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको कृषि ज्ञान र सांस्कृतिक परम्पराको हिस्सा पनि हो।

पातारासीको छुमचौर, तातोपानीको लाछु ज्युलो, चन्दननाथको शेरा ज्युलोसहित सिञ्जा, हिमा र तिलाका फाँट मार्सी उत्पादनका प्रमुख क्षेत्र हुन्। समुद्री सतहबाट करिब ३ हजार ५० मिटर उचाइमा रहेको छुमचौर उच्च हिमाली क्षेत्रमा धानखेती हुने चर्चित स्थान हो।

जिल्लामा कुल २ हजार ८८८ हेक्टर क्षेत्रफलमा धानखेती हुँदै आएको छ। त्यसमध्ये १ हजार ६८ हेक्टरमा मार्सी धान लगाइन्छ। यो कुल धानखेती क्षेत्रफलको करिब ३७ प्रतिशत हो। बाँकी क्षेत्रमा मुख्यतः उन्नत जातका धान खेती गरिन्छ।

मार्सी खेतीको आफ्नै परम्परागत पात्रो छ। किसानले चैत १२ गते बीउ पानीमा भिजाउने, चैत १६ गते निकालेर अङ्कुरण गराउने र चैत २० देखि २१ गतेसम्म ब्याडमा छर्ने गर्छन्। जेठमा रोपाइँ गरिने यो धान उचाइ र मौसमअनुसार असोजदेखि कात्तिकसम्म पाक्छ। दसैँतिहारको आसपास किसानलाई धान काट्ने र भित्र्याउने चटारो पर्छ।

मार्सी धान जुम्ली किसानका लागि खाद्यान्नको स्रोत मात्र होइन, आम्दानीको आधारसमेत बनेको छ। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा जिल्लामा करिब ३ हजार मेट्रिक टन मार्सी धान उत्पादन भएको विवरण छ।

२०८२ कात्तिकदेखि २०८२ फागुन मसान्तसम्म जिल्लाबाहिर करिब १७५ मेट्रिक टन मार्सी चामल बिक्रीका लागि पठाइएको थियो। उक्त परिमाणको अनुमानित बिक्री मूल्य ३ करोड ५० लाख रुपैयाँ रहेको छ।

स्थानीय बजारमा मार्सी चामल प्रतिकिलो करिब १८० रुपैयाँ र काठमाडौंमा २५० रुपैयाँसम्म बिक्री हुने गरेको छ। गुणस्तर, प्याकेजिङ र बजारअनुसार मूल्य फरक पर्न सक्छ।

मार्सीलगायत रैथाने बालीको संरक्षण र व्यावसायिक प्रवर्द्धनमा नवीकरणीय ऊर्जा तथा कृषि प्रविधिको उपयोग पनि जोडिन थालेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) को कृषि–खाद्य प्रणालीका लागि नवीकरणीय ऊर्जा परियोजनाले स्थानीय कृषि प्रणालीलाई सहयोग गर्दै आएको छ।

परियोजनाले सिँचाइ र कृषि उपकरण सञ्चालनमा विद्युत्को प्रयोगसँगै बाली कटानीपछिको प्रशोधन, भण्डारण, प्याकेजिङ र बजार पहुँच विस्तारमा जोड दिएको छ। यसले किसानको श्रम घटाउने, उपजको गुणस्तर कायम राख्ने र बजारसम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

चन्दननाथ नगरपालिका–८, स्यालबाडाकी कृषक माया रानाका अनुसार रैथाने बालीको खेती विस्तार र कृषि उपजको बिक्रीमा परियोजनाको सहयोग उपयोगी भएको छ।

‘रैथाने बालीको खेती क्रमशः घट्दै गइरहेको अवस्थामा परियोजनाले यसको प्रवर्द्धन गर्न र खेती हुने क्षेत्र विस्तार गर्न सहयोग गरेको छ। उत्पादन बढेपछि अहिले हामी सहकारीमार्फत कृषि उपज बिक्री गर्न सक्षम भएका छौँ, जसले आम्दानी पनि बढाएको छ,’ रानाले भनिन्।

मार्सीको बढ्दो बजार मागलाई किसानको आम्दानीमा रूपान्तरण गर्न उत्पादनसँगै गुणस्तर, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। पुस्तौँदेखि जोगिएको यो रैथाने बालीको संरक्षणसँगै व्यावसायिक खेती विस्तार हुन सके जुम्लाको कृषि पहिचान र स्थानीय अर्थतन्त्र दुवैलाई टेवा पुग्न सक्छ।