काठमाडौं। खगोलविद्हरूले अत्यधिक उच्च ऊर्जा भएका गामा–किरण उत्सर्जन गर्ने अहिलेसम्मकै सबैभन्दा टाढाको ब्लाजारको विस्तृत अध्ययन गरेका छन्।

‘ओपी ३१३’ नाम दिइएको यो ब्रह्माण्डीय पिण्डको केन्द्रमा विशाल ब्ल्याक होल छ, जसबाट निस्किएका शक्तिशाली प्लाज्मा जेट पृथ्वीतर्फ लक्षित छन्। यसको अध्ययनले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा सक्रिय ब्ल्याक होल र कणहरूको तीव्र गतिसम्बन्धी प्रक्रियाबारे नयाँ जानकारी दिएको छ।

ब्लाजार सक्रिय आकाशगंगाको केन्द्रमा रहेको सुपरम्यासिभ ब्ल्याक होलसँग सम्बन्धित अत्यन्त चम्किलो र ऊर्जावान स्रोत हो। ब्ल्याक होलले वरपरको ग्यास र धुलो आफूतर्फ तान्दा त्यसको आसपासको क्षेत्र अत्यधिक तातेर चम्किन्छ। यस्तो क्षेत्रलाई सक्रिय ग्यालेक्टिक न्युक्लियस भनिन्छ।

यस प्रक्रियामा ब्ल्याक होलतर्फ तानिएको सबै पदार्थ त्यसमा समाहित हुँदैन। केही पदार्थ शक्तिशाली प्लाज्मा जेटका रूपमा बाहिर निस्कन्छ। यी जेट प्रकाशको गतिनजिकको गतिमा यात्रा गर्न सक्छन्।

जेटमध्ये कुनै एक पृथ्वीबाट हेर्दा सीधै हाम्रो दिशातर्फ लक्षित देखिएमा त्यस प्रकारको सक्रिय आकाशगंगीय स्रोतलाई ब्लाजार भनिन्छ। यसको विकिरण अत्यन्त शक्तिशाली हुने भएकाले निकै टाढा रहेका यस्ता स्रोतको समेत अध्ययन गर्न सम्भव हुन्छ।

ओपी ३१३ बाट उत्सर्जित उच्च ऊर्जाका गामा-किरण पृथ्वीसम्म आइपुग्न करिब ८ अर्ब वर्ष लागेको छ। यसको अर्थ, अहिले वैज्ञानिकहरूले अवलोकन गरेको विकिरण ब्रह्माण्डको धेरै पुरानो अवस्थाबाट आएको हो।

यस स्रोतबाट उच्च ऊर्जाका गामा–किरण पहिलोपटक सन् २०२३ को डिसेम्बरमा पत्ता लागेका थिए। त्यसपछि स्पेनको ला पाल्मा टापुस्थित रोक दे लोस मुचाचोस वेधशालामा रहेका एलएसटी–१ टेलिस्कोप र म्याजिक टेलिस्कोपको सहायताले थप अवलोकन गरिएको थियो।

यी उपकरणबाट प्राप्त तथ्याङ्कले ब्लाजारको केन्द्रमा रहेको ब्ल्याक होलले कसरी कणहरूलाई अत्यधिक ऊर्जासम्म पुर्‍याउँछ भन्ने बुझ्न अनुसन्धानकर्तालाई सहयोग गरेको छ। यस अध्ययनले ब्रह्माण्डमा फैलिएको पुरानो प्रकाशको मात्रा र त्यसले गामा–किरणमा पार्ने प्रभावबारे पनि जानकारी दिएको छ।

गामा–किरण ब्रह्माण्ड हुँदै यात्रा गर्दा तिनले ताराहरू, आकाशगंगाहरू र अन्य सक्रिय ब्रह्माण्डीय स्रोतबाट निस्किएका प्रकाशसँग अन्तरक्रिया गर्छन्। ब्रह्माण्डभरि फैलिएको यस्तो विकिरणलाई एक्स्ट्राग्यालेक्टिक ब्याकग्राउन्ड लाइट भनिन्छ।

अत्यधिक ऊर्जाका गामा–किरणले यो पृष्ठभूमि प्रकाशका फोटोनसँग ठोक्किँदा इलेक्ट्रोन र पोजिट्रोन नामक कणका जोडी बन्न सक्छन्। यस प्रक्रियालाई ‘पेयर प्रोडक्सन’ भनिन्छ। यसले पृथ्वीसम्म आइपुग्ने गामा–किरणको सङ्ख्या घटाउँछ।

एलएसटी–१ र म्याजिकबाट प्राप्त अवलोकनलाई विश्लेषण गरेर अनुसन्धान टोलीले यस्तो क्षीणताको अध्ययन गरेको थियो। त्यसबाट ओपी ३१३ को केन्द्रमा रहेको ब्ल्याक होलसँग सम्बन्धित कणहरूको तीव्र गति र गामा–किरण उत्पादन प्रक्रियाबारे थप जानकारी प्राप्त भएको हो।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार ब्लाजारको प्लाज्मा जेटभित्रका इलेक्ट्रोन प्रकाशको गतिनजिक पुग्ने गरी तीव्र बनाइन्छन्। त्यसपछि ती इलेक्ट्रोनले वरपर रहेका कम ऊर्जाका फोटोनसँग अन्तरक्रिया गर्दा फोटोनको ऊर्जा बढ्छ र अत्यधिक ऊर्जाका गामा–किरण उत्पन्न हुन सक्छन्।

जेनेभा विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता डोमेनिको डेला भोल्पेका अनुसार ओपी ३१३ को केन्द्रमा रहेको सुपरम्यासिभ ब्ल्याक होलले यस प्रक्रियामा ऊर्जाको स्रोतका रूपमा काम गरेको छ। अनुसन्धानमा संलग्न एक्सेल अर्बेट–एङ्गेल्सले पनि यस प्रकारका स्रोतको अध्ययनले ब्रह्माण्डको सक्रिय विकासकाल बुझ्न मद्दत गर्ने बताएका छन्।

ब्रह्माण्डको इतिहासमा कुनै समय तारा र आकाशगंगा बन्ने प्रक्रिया अहिलेको तुलनामा निकै तीव्र थियो। त्यस अवधिलाई ‘कस्मिक नुन’ अर्थात् ब्रह्माण्डीय गतिविधि उत्कर्षमा पुगेको समय भनिन्छ। ओपी ३१३ जस्ता ऊर्जावान स्रोतको अध्ययनले त्यस युगका आकाशगंगाहरूमा भइरहेका प्रक्रियाको रहस्य खोल्न सहयोग गर्न सक्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यो अध्ययनले ब्लाजार, क्वासार र सुपरम्यासिभ ब्ल्याक होलले ब्रह्माण्डमा ऊर्जा कसरी उत्पादन तथा प्रसारण गर्छन् भन्ने बुझाइलाई थप विस्तार गरेको छ।