काठमाडौं । संसार बदल्ने सपना देख्नेहरूलाई सुरुवातमा अक्सर पागल भनिन्छ। असम्भव ठानिएका लक्ष्य पछ्याउनेहरूलाई समाजले मूर्ख ठान्छ, आलोचकहरूले उनीहरूको असफलताको प्रतीक्षा गर्छन् र परिस्थितिले हरेक मोडमा हार स्वीकार गर्न बाध्य बनाउँछ। तर, इतिहासले पटक-पटक प्रमाणित गरेको छ-कहिलेकाहीँ संसारलाई नयाँ दिशामा लैजान त्यही व्यक्तिले सक्छ, जसले अरूले असम्भव ठानेको कुरालाई सम्भव बनाउने जिद्दी गर्छ। अमेरिकी अर्बपति तथा प्रविधि उद्यमी इलोन मस्कको जीवन यसैको एउटा चर्चित उदाहरण हो।

सन् २००८ मस्कका लागि असाधारण कठिन वर्ष थियो। पेपालबाट प्राप्त सफलतापछि ठूलो धनराशि प्रविधि र अन्तरिक्ष क्षेत्रमा लगानी गरेका उनी एकपछि अर्को संकटमा फसेका थिए। स्पेसएक्सका लगातार तीन रकेट प्रक्षेपण असफल भएका थिए भने टेस्लाले पनि उत्पादन र आर्थिक व्यवस्थापनमा गम्भीर चुनौती सामना गरिरहेको थियो। आफ्नो व्यक्तिगत सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा यी परियोजनामा खर्च गरिसकेका मस्कमाथि कम्पनीहरू जोगाउने कि आफ्नै सपना त्याग्ने भन्ने प्रश्न खडा भएको थियो।

व्यावसायिक संकटसँगै उनको निजी जीवन पनि सहज थिएन। सम्बन्धविच्छेदको पीडा, आर्थिक अनिश्चितता र चौतर्फी आलोचनाले उनलाई दबाबमा पारेको थियो। उनको अन्तरिक्ष अभियानलाई अव्यावहारिक ठान्नेहरू कम थिएनन्। विद्युतीय गाडीको व्यावसायिक भविष्यप्रति पनि शंका व्यक्त गरिन्थ्यो। त्यतिबेला मस्कका योजना सफल हुनेछन् भन्ने विश्वास गर्न सजिलो थिएन। तर, उनले जोखिमबाट पछि हट्नुको सट्टा आफ्ना परियोजनालाई अर्को अवसर दिने निर्णय गरे।

स्पेसएक्सका लागि चौथो रकेट प्रक्षेपण निर्णायक साबित हुने अवस्थामा थियो। यसअघि लगातार तीन प्रयास असफल भएपछि कम्पनीको भविष्य नै अनिश्चित बनेको थियो। सन् २००८ सेप्टेम्बर २८ मा फाल्कन-१ रकेटले सफलतापूर्वक पृथ्वीको कक्षामा प्रवेश गर्‍यो। निजी कम्पनीले विकास गरेको तरल इन्धनयुक्त रकेटले कक्षामा पुग्न सफल भएको यो ऐतिहासिक उपलब्धि थियो। यसले स्पेसएक्सलाई नयाँ जीवन दिनुका साथै निजी क्षेत्रबाट अन्तरिक्ष प्रविधिको विकास गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास पनि बलियो बनायो।

त्यो सफलता केवल एउटा रकेटको उडानमा सीमित रहेन। यसले अन्तरिक्ष यात्रालाई कम खर्चिलो बनाउने मस्कको योजनाका लागि आधार तयार गर्‍यो। परम्परागत रूपमा रकेटको ठूलो हिस्सा एकपटक प्रयोग भएपछि पुनः उपयोग गर्न नसकिने गरी नष्ट हुन्थ्यो। त्यसैले प्रत्येक प्रक्षेपणमा नयाँ रकेट निर्माण गर्नुपर्ने र खर्च अत्यधिक हुने समस्या थियो। मस्कले यही परम्परागत ढाँचालाई चुनौती दिए।

स्पेसएक्सले रकेटको पहिलो चरणलाई पृथ्वीमा पुनः अवतरण गराएर फेरि प्रयोग गर्न सकिने प्रविधि विकास गर्‍यो। यो उपलब्धि हासिल गर्न वर्षौँको अनुसन्धान, परीक्षण र असफलता पार गर्नुपरेको थियो। तर, पुनः प्रयोग गर्न सकिने रकेटको विकासले अन्तरिक्ष प्रक्षेपणको अर्थशास्त्र नै बदल्न मद्दत गर्‍यो। रकेटको महँगो हिस्सा पुनः प्रयोग गर्न सकिने भएपछि प्रक्षेपण खर्च घटाउने र अन्तरिक्षमा पहुँच विस्तार गर्ने सम्भावना बढ्यो।

आज स्पेसएक्स अन्तरिक्ष क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने निजी कम्पनी बनेको छ। अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासासँगको सहकार्यमा कम्पनीले अन्तरिक्ष यात्री तथा सामग्री अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्रसम्म पुर्‍याउने कामसमेत गर्दै आएको छ। कुनै समय असम्भव ठानिएको निजी अन्तरिक्ष अभियान अहिले विश्वको अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

मस्कको अर्को ठूलो प्रभाव विद्युतीय सवारीसाधनको क्षेत्रमा देखियो। लामो समयसम्म विद्युतीय गाडीलाई सीमित दूरीसम्म चल्ने, महँगो र परम्परागत पेट्रोलियम गाडीको तुलनामा कम आकर्षक विकल्पका रूपमा हेरिन्थ्यो। ठूला कार निर्माता कम्पनीहरूले पनि यस क्षेत्रमा व्यापक परिवर्तन गर्न हिचकिचाइरहेका थिए। तर, टेस्लाले विद्युतीय गाडीलाई आधुनिक प्रविधि, आकर्षक डिजाइन, उच्च कार्यक्षमता र उत्कृष्ट ड्राइभिङ अनुभवसँग जोड्ने प्रयास गर्‍यो।

टेस्लाको विस्तारले विद्युतीय सवारीसाधनप्रति उपभोक्ताको धारणा बदल्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। ब्याट्री प्रविधि, सफ्टवेयर, चार्जिङ पूर्वाधार र सवारीसाधनको कार्यक्षमतामा गरिएको लगानीले यस क्षेत्रको प्रतिस्पर्धा तीव्र बनायो। त्यसपछि विश्वका स्थापित कार निर्माता कम्पनीहरूले पनि विद्युतीय गाडी उत्पादन र प्रविधि विकासमा आफ्नो लगानी बढाउन थाले। विद्युतीय सवारीसाधनलाई मूलधारमा ल्याउने परिवर्तनमा टेस्लाको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो।

मस्कको कार्यशैली बुझ्न उनको ‘फर्स्ट प्रिन्सिपल थिङ्किङ’ अर्थात् आधारभूत सिद्धान्तमा आधारित सोचलाई पनि बुझ्नुपर्छ। कुनै समस्या समाधान गर्दा अरूले अपनाउँदै आएको तरिका नक्कल गर्नुको सट्टा समस्यालाई आधारभूत तथ्य, भौतिक विज्ञान र गणितका आधारमा विश्लेषण गर्ने दृष्टिकोणलाई यस नामले चिनिन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै वस्तु महँगो छ भन्दैमा त्यसको मूल्य सधैँ त्यति नै रहनुपर्छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुको सट्टा त्यसमा प्रयोग भएका सामग्री, उत्पादन प्रक्रिया र प्रविधिको वास्तविक लागत छुट्याएर हेर्न सकिन्छ। मस्कले रकेट र ब्याट्रीजस्ता महँगा प्रविधिमा लागत घटाउने सम्भावना खोज्दा यस्तै सोचलाई महत्त्व दिएका छन्। यसले स्थापित मान्यतामाथि प्रश्न उठाउन र नयाँ समाधान खोज्न प्रेरित गर्छ।

यद्यपि, मस्कका सबै परियोजना सफल भएका छैनन् र उनका व्यावसायिक निर्णय, नेतृत्वशैली तथा सार्वजनिक अभिव्यक्तिहरू विवादमुक्त पनि छैनन्। तर, अन्तरिक्ष प्रविधि र विद्युतीय सवारीसाधनमा उनले अघि सारेका योजनाले विश्वव्यापी उद्योगहरूलाई नयाँ दिशामा सोच्न बाध्य पारेका छन्। उनको यात्राले ठूलो सपना देख्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न निरन्तर प्रयोग, लगानी, जोखिम र असफलताबाट सिक्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

तर, मस्कको सबैभन्दा महत्त्वाकांक्षी सपना अझै पूरा भएको छैन। त्यो हो-मंगल ग्रहमा मानव बस्ती स्थापना गर्नु। पृथ्वीमा कुनै दिन ठूलो प्राकृतिक विपत्ति, आणविक युद्ध वा अन्य विनाशकारी घटना भए मानव सभ्यताको अस्तित्व जोगाउन अर्को ग्रहमा पनि मानिसको स्थायी उपस्थिति हुनुपर्ने उनको तर्क छ। यही उद्देश्यलाई ध्यानमा राखेर स्पेसएक्सले पुनः प्रयोग गर्न सकिने रकेटदेखि विशाल अन्तरिक्षयान प्रणालीसम्म विकास गरिरहेको छ।

मंगल ग्रहमा आत्मनिर्भर मानव बस्ती बसाउने लक्ष्य प्राविधिक, आर्थिक र वैज्ञानिक दृष्टिले अत्यन्तै कठिन छ। त्यहाँ मानिसलाई सुरक्षित राख्न, पर्याप्त ऊर्जा र खाद्यान्न उपलब्ध गराउन तथा पृथ्वीबाट नियमित आपूर्तिबिना बाँच्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्नेछ। यी चुनौती समाधान भइसकेका छैनन्। तैपनि, मस्कको दीर्घकालीन योजनाको केन्द्रमा यही लक्ष्य छ।

धन कमाउनु र विलासी जीवन बिताउनुलाई सफलताको अन्तिम बिन्दु मान्ने सोचभन्दा फरक, मस्कले आफ्नो सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा अन्तरिक्ष, ऊर्जा र यातायातजस्ता क्षेत्रमा लगानी गरेका छन्। उनका निर्णयप्रति सहमति वा असहमति जे भए पनि, असम्भव ठानिएका प्रविधिलाई व्यावसायिक वास्तविकतामा बदल्ने उनको प्रयासले विश्वलाई प्रभावित पारेको छ।

मस्कको कथाको सबैभन्दा ठूलो पाठ सायद यही हो-असफलताले सपना समाप्त भएको प्रमाण दिँदैन, तर सपना पूरा हुने ग्यारेन्टी पनि गर्दैन। सफलताका लागि असम्भव देखिने लक्ष्यलाई साना समस्यामा विभाजन गरेर समाधान खोज्नुपर्छ, जोखिमको मूल्य बुझ्नुपर्छ र असफलताबाट सिक्दै अघि बढ्नुपर्छ। कुनै समय आलोचनाको केन्द्रमा रहेका मस्क आज अन्तरिक्ष र विद्युतीय सवारीसाधनको भविष्यबारे हुने बहसका प्रमुख पात्र बनेका छन्। मंगल ग्रहमा मानव बस्ती बसाउने उनको सपना भने अझै भविष्यकै परीक्षा पर्खिरहेको छ।