काठमाडौं। बडादसैँ नजिकिएसँगै राजधानी काठमाडौंको चहलपहल घट्दै गएको छ। वर्षभरि मानिसहरूको भीडभाड, सवारीसाधनको चाप र व्यस्त दैनिकीले भरिभराउ रहने काठमाडौंका सडक दसैँको आगमनसँगै क्रमशः सुनसान बन्दै गएका छन्। अध्ययन, रोजगारी, व्यापार–व्यवसाय तथा विभिन्न पेसाका सिलसिलामा उपत्यकामा बसोबास गर्दै आएका नागरिक दसैँ मनाउन आफ्नो जन्मथलो फर्किन थालेपछि राजधानीको जनजीवनको लय बदलिन थालेको हो।

सामान्य दिनमा बिहानैदेखि रातिसम्म सवारीसाधनको घुइँचो, यात्रुको भीड र सडक पार गर्नसमेत मुस्किल पर्ने काठमाडौंका मुख्य सडकमा अहिले तुलनात्मक रूपमा चाप कम देखिन थालेको छ। दसैँ मनाउन गाउँघर फर्किने यात्रुको सङ्ख्या बढेसँगै उपत्यकाबाट बाहिरिने प्रमुख नाकाहरूमा यात्रुको चहलपहल बढेको छ भने सहरभित्रका कतिपय सडकमा सवारी आवागमन सहज बन्दै गएको छ।

काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका अनुसार घटस्थापनादेखि असोज ३० गतेसम्म ४ लाख २३ हजार ६६४ जना यात्रुले उपत्यका छाडेका छन्। दसैँ नजिकिँदै जाँदा घर फर्किने यात्रुको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको तथ्याङ्कले देखाउँछ। विशेषगरी असोज २५ गतेदेखि ३० गतेसम्मको अवधिमा उपत्यका छाड्ने यात्रुको सङ्ख्या उच्च रहेको छ।

ट्राफिक प्रहरीको तथ्याङ्कअनुसार असोज २५ गते ५२ हजार ८२७ जना, असोज २६ गते ५६ हजार ८०९ जना, असोज २७ गते ७८ हजार १३८ जना, असोज २८ गते ७४ हजार ९७९ जना, असोज २९ गते ८५ हजार ५६१ जना र असोज ३० गते ७५ हजार ३५० जना यात्रु काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिरिएका छन्।

उक्त तथ्याङ्कले दसैँको समयमा राजधानी छाडेर आफ्नो घर फर्किनेको चाप तीव्र रूपमा बढेको देखाउँछ। विशेषगरी असोज २७ देखि ३० गतेसम्म दैनिक ठूलो सङ्ख्यामा यात्रु बाहिरिएका छन्। असोज २९ गते सबैभन्दा बढी ८५ हजार ५६१ जना यात्रुले उपत्यका छाडेका छन्। चाडपर्व नजिकिँदै जाँदा घर फर्किने हतारो र परिवारसँगै दसैँ मनाउने चाहनाले उपत्यकाबाट बाहिरिने क्रम तीव्र बनेको हो।

सडकमा घट्यो चाप, सहरको दैनिकीमा परिवर्तन

काठमाडौं उपत्यकाको जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा विभिन्न जिल्लाबाट अध्ययन, रोजगारी र अवसरको खोजीमा आएका नागरिकले ओगटेको छ। दसैँका बेला यिनै नागरिक आफ्नो गाउँघर फर्किने भएकाले राजधानीको जनजीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने गर्छ। दसैँमा उपत्यका छाड्ने यात्रुको सङ्ख्या बढेसँगै सार्वजनिक यातायात, निजी सवारीसाधन र दैनिक आवागमनमा पनि त्यसको असर देखिन थालेको छ।

सामान्य अवस्थामा कार्यालय जाने र फर्किने समयमा अत्यधिक सवारी चाप हुने सडकमा अहिले केही सहजता देखिन थालेको छ। मुख्य चोक, बजार क्षेत्र तथा कार्यालय आसपासका सडकमा सवारीसाधनको चाप कम हुँदा आवागमन तुलनात्मक रूपमा सहज बन्ने गरेको छ। सार्वजनिक यातायातमा हुने भीडभाडसमेत घट्दै गएको छ।

यद्यपि, उपत्यकाबाट बाहिरिने प्रमुख नाका तथा लामो दूरीका सवारीसाधन सञ्चालन हुने स्थानमा भने यात्रुको चाप बढ्ने गरेको छ। टिकट काट्ने यात्रु, बसपार्क पुग्ने परिवार तथा सामान बोकेर घर फर्किनेहरूको चहलपहलले दसैँको माहोललाई थप उत्साहपूर्ण बनाएको छ।

गाउँ फर्किनेको लर्को, परिवारसँग दसैँ मनाउने उत्साह

दसैँ नेपाली समाजमा परिवार, आफन्त र नातागोतासँग भेटघाट गर्ने प्रमुख चाडका रूपमा स्थापित छ। वर्षभरि काम, अध्ययन र अन्य जिम्मेवारीमा व्यस्त रहनेहरूका लागि दसैँ घर फर्किने, परिवारसँग समय बिताउने र आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो।

काठमाडौंमा रोजगारीका लागि बसोबास गर्ने धेरै नागरिक दसैँमा केही दिनका लागि भए पनि आफ्नो गाउँ फर्किने तयारी गर्छन्। विद्यार्थीहरू बिदाको समयमा घर जाने गर्छन् भने निजी तथा सरकारी क्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारी पनि बिदा मिलाएर परिवारसँग दसैँ मनाउन गाउँ फर्किन्छन्। व्यापार तथा व्यवसायमा संलग्न व्यक्तिहरूले समेत दसैँको अवसरमा केही समय कामबाट विश्राम लिने गरेका छन्।

यसले गर्दा दसैँको समयमा काठमाडौंको चहलपहल घट्ने र गाउँघरमा मानिसहरूको उपस्थिति बढ्ने परम्परागत दृश्य देखिन्छ। सहरमा एक्लै वा परिवारबाट टाढा बसेर काम गर्नेहरूका लागि दसैँ केवल चाडपर्व मात्र नभई आफ्ना प्रियजनसँग पुनर्मिलन हुने अवसरसमेत हो।

सार्वजनिक यातायातमा चाप, सवारीसाधनको व्यवस्थापन चुनौती

दसैँका बेला यात्रुको सङ्ख्या बढ्दा सार्वजनिक यातायात व्यवस्थापन प्रमुख चुनौती बन्ने गर्छ। उपत्यकाबाट बाहिरिने यात्रुको चाप बढेसँगै लामो तथा मध्यम दूरीका सवारीसाधनमा यात्रुको माग पनि बढ्ने गरेको छ। यात्रुको चापलाई व्यवस्थापन गर्न सवारीसाधनको उपलब्धता, टिकटको व्यवस्था, सुरक्षित यात्रा र ट्राफिक व्यवस्थापनमा सम्बन्धित निकायको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मध्यम तथा लामो दूरीका सवारीसाधनलाई रुट परमिट खुला गरिएपछि स्थानीय रुटमा सञ्चालन हुने कतिपय सवारीसाधनसमेत रिजर्भमा यात्रु लिएर उपत्यकाबाहिर जान थालेका छन्। यसले घर फर्किने यात्रुलाई थप सवारीसाधन उपलब्ध गराउन सहयोग पुग्ने भए पनि उपत्यकाभित्र सञ्चालन हुने सार्वजनिक यातायातको उपलब्धतामा असर पर्न सक्ने अवस्था रहन्छ।

दसैँको समयमा सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको चाप बढ्ने भएकाले यात्रुले पनि यात्रा गर्नुअघि टिकट र सवारीसाधनको अवस्था बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। त्यस्तै, सवारी चालकले लामो दूरीको यात्रामा सावधानी अपनाउने, ट्राफिक नियम पालना गर्ने र यात्रुको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ।

राजधानीको व्यस्तता घट्दै, दसैँको माहोल बढ्दै

काठमाडौंको परिचय नै व्यस्त सडक, बाक्लो जनघनत्व र निरन्तरको चहलपहलसँग जोडिएको छ। तर दसैँको समयमा उपत्यका छाड्ने नागरिकको सङ्ख्या बढेसँगै राजधानीको परिचित दृश्यमा परिवर्तन आउन थाल्छ। मानिसहरूको भीड घट्छ, सार्वजनिक यातायातमा केही सहजता देखिन्छ र सहरका विभिन्न क्षेत्रमा सामान्य दिनको तुलनामा शान्त वातावरण बन्न थाल्छ।

राजधानीमा दसैँको प्रभाव सडकमा मात्र सीमित हुँदैन। बजार, व्यापारिक केन्द्र, कार्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूको गतिविधिमा समेत चाडपर्वको प्रभाव देखिन्छ। कतिपय पसलमा दसैँको किनमेल बढ्ने भए पनि नागरिकको ठूलो हिस्सा घर फर्किएसँगै सहरका केही क्षेत्रको चहलपहल कम हुने गर्छ।

दसैँको समयमा काठमाडौं खाली हुँदै जानु राजधानीको जनजीवनसँग जोडिएको नियमित मौसमी दृश्य हो। रोजगारी र अवसरका लागि सहरमा भेला भएका नागरिक चाडपर्वका बेला आफ्नो मूल थलो फर्किंदा राजधानीको व्यस्तता केही समयका लागि घट्ने गर्छ। यसले सहर र गाउँबीचको सामाजिक सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ।

घटस्थापनादेखि असोज ३० गतेसम्म ४ लाख २३ हजार ६६४ जना यात्रुले उपत्यका छाडिसकेको तथ्याङ्कले यस वर्ष पनि दसैँका लागि घर फर्किने क्रम तीव्र रहेको देखाएको छ। आगामी दिनमा यात्रुको आवागमन कसरी अघि बढ्छ भन्ने विषय सवारीसाधनको उपलब्धता, बिदा र यात्रुको चापमा निर्भर रहनेछ।

यसरी दसैँ नजिकिँदै जाँदा काठमाडौंको सडकमा सवारीसाधनको चाप कम हुँदै गएको छ भने गाउँघरमा परिवारसँग चाड मनाउने उत्साह बढिरहेको छ। वर्षभरि अवसर र रोजगारीको खोजीमा व्यस्त रहने नागरिकलाई दसैँले आफ्नै माटो, परिवार र आफन्तसँग जोडिने अवसर दिएको छ। राजधानीको घट्दो चहलपहल र गाउँ फर्किने यात्रुको बढ्दो लर्कोले दसैँको आगमनसँगै काठमाडौंको परिचित स्वरूप फेरिँदै गएको छ।