काठमाडौं। नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँअन्तर्गत विजयादशमीको दिनलाई विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। असत्यमाथि सत्य, अधर्ममाथि धर्म र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने यस पर्वमा मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन घटस्थापना गरी सुरु भएको दसैँ पर्व विजयादशमीका दिन विशेष उत्साह र उल्लासका साथ मनाइन्छ।

दसैंमा मान्यजनले टीका लगाइदिँदा दीर्घायु, सुख, समृद्धि, शक्ति, ज्ञान, प्रतिष्ठा र सफलताको कामना गर्दै परम्परागत संस्कृत मन्त्रमार्फत आशीर्वाद दिने चलन छ। यस्ता मन्त्रमा हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ तथा महाकाव्यका विभिन्न पात्रहरूको जीवनसँग जोडिएका विशेष गुणलाई स्मरण गर्दै टीका ग्रहण गर्ने व्यक्तिको जीवन पनि त्यस्तै गुणले भरिपूर्ण होस् भन्ने कामना गरिएको हुन्छ।

विजयादशमीका अवसरमा पुरुषलाई टीका लगाउँदा विशेष रूपमा उच्चारण गरिने एउटा प्रचलित संस्कृत मन्त्र छ-

आयुद्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानं च दुर्योधने।।
शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे दानं च कुन्तीसुते।
विज्ञानं विदुरे भवतु भवतां कीर्तिश्च नारायण।।

यस मन्त्रमा महाभारत र रामायणलगायत हिन्दू धार्मिक परम्परामा महत्त्वपूर्ण स्थान राख्ने पात्रहरूको विशिष्ट गुण स्मरण गर्दै टीका ग्रहण गर्ने व्यक्तिको जीवनमा पनि ती गुण प्राप्त होऊन् भन्ने शुभकामना व्यक्त गरिएको छ।

मन्त्रको भावार्थअनुसार द्रोणाचार्यका छोरा अश्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, राजा दशरथको जस्तो श्रीसम्पत्ति तथा वैभव, भगवान् रामको जस्तो शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्ने क्षमता, राजा नहुषको जस्तो ऐश्वर्य र वायुको जस्तो तीव्र गति प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्छ। 

त्यसैगरी, दुर्योधनको जस्तो मानसम्मान, शान्तनुका छोरा भीष्मको जस्तो शौर्य, हलधर अर्थात् बलरामको जस्तो बल, कुन्तीका छोरा कर्णको जस्तो दानशीलता, विदुरको जस्तो ज्ञान र विवेक तथा भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति प्राप्त होस् भन्ने आशीर्वाद दिइन्छ।

यस मन्त्रमा उल्लेख गरिएका पात्रहरूलाई परम्परागत धार्मिक व्याख्याअनुसार फरक-फरक गुणका प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। कसैबाट आयु, कसैबाट ऐश्वर्य, कसैबाट साहस र कसैबाट दानशीलताको प्रेरणा लिने भाव यसमा समेटिएको छ। यसरी टीका लगाउँदा दिइने आशीर्वादले व्यक्तिको जीवन सुखी, समृद्ध र सफल बनोस् भन्ने सांस्कृतिक कामनालाई अभिव्यक्त गर्छ।

महिलालाई टीका लगाउँदा भने देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको स्मरण गर्दै अर्को प्रचलित संस्कृत मन्त्रद्वारा आशीर्वाद दिने परम्परा छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार महिलालाई देवी शक्तिको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्दै उनीहरूको जीवनमा शक्ति, शान्ति, समृद्धि, सहनशीलता र कल्याण कायम रहोस् भन्ने भाव यस मन्त्रमा जोडिएको छ।

महिलालाई आशीर्वाद दिँदा उच्चारण गरिने मन्त्र हो-

जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते।।

यस मन्त्रमा जयन्ती, मङ्गला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा र स्वधा नामले परिचित देवीस्वरूपलाई नमन गरिएको छ। यसको भावार्थ देवीका यी विभिन्न स्वरूपप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै उनीहरूको कृपा र आशीर्वाद प्राप्त होस् भन्ने हो।

देवी दुर्गालाई शक्ति, साहस र दुष्ट शक्तिमाथि विजयको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। त्यसैले महिलालाई देवीको स्वरूप मानेर आशीर्वाद दिने परम्पराले नारी शक्तिप्रतिको धार्मिक सम्मान र सांस्कृतिक आस्थालाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ। यद्यपि विभिन्न समुदाय, परिवार र क्षेत्रअनुसार टीका लगाउने तथा आशीर्वाद दिने विधि र मन्त्रमा भिन्नता पाइन्छ।

विजयादशमीको दिन बिहानैदेखि घरघरमा टीका लगाउने तयारी सुरु हुन्छ। घटस्थापनाका दिन स्थापना गरिएको कलश, दुर्गा भवानीको पूजा तथा विधिपूर्वक राखिएको जमरालाई यस दिन विशेष महत्त्व दिइन्छ। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले देवीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा लगाइदिएपछि घरका अन्य सदस्यले क्रमशः आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्। 

कतिपय घरमा पूजा सम्पन्न भएपछि परिवारका सदस्यले सामूहिक रूपमा टीका लगाउने गर्छन् भने कतिपयले साइतअनुसार टीका ग्रहण गरी दिनभरि आफन्त तथा मान्यजनकहाँ जाने गर्छन्।

यस अवसरमा घरपरिवारमा सीमित नरही टाढा रहेका आफन्त, नातेदार र इष्टमित्रसँग भेटघाट गर्ने परम्परा पनि छ। अध्ययन, रोजगारी वा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका मानिस दसैँ मनाउन आफ्नो जन्मथलो फर्किने गर्छन्। वर्षभरि भेट हुन नसकेका परिवारका सदस्यहरूबीच पुनर्मिलन हुने भएकाले विजयादशमीले भावनात्मक सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने अवसर प्रदान गर्छ।

दसैँको टीका ग्रहण गर्ने परम्परा विजयादशमीमा मात्र सीमित हुँदैन। नेपालका धेरै समुदायमा कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मान्यजनकहाँ पुगेर टीका, जमरा र आशीर्वाद लिने चलन छ। यस अवधिमा आफन्त तथा नातेदारको घरमा जाने, ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने र पारिवारिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिने गरिन्छ। यसैले विजयादशमीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्मका दिनमा सडक, सार्वजनिक यातायात र आफन्तका घरमा दसैँको चहलपहल देखिन्छ।

यद्यपि नेपालका सबै समुदायमा दसैँ मनाउने विधि एउटै छैन। देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र, जातजाति र पारिवारिक परम्पराअनुसार टीका लगाउने दिन, रङ, विधि र पूजापद्धतिमा विविधता पाइन्छ। धेरै परिवारमा विजयादशमीका दिन रातो टीका र पहेँलो जमरा लगाउने चलन छ। रातो टीकालाई शुभता, विजय, शक्ति र सौभाग्यसँग जोडेर हेरिन्छ भने जमरालाई देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।

केही समुदाय तथा परिवारमा भने कुल परम्परा र धार्मिक विधिअनुसार दही र अक्षता मिसाएर सेतो टीका लगाउने चलन छ। यस्तो विविधताले नेपाली समाजमा विद्यमान सांस्कृतिक बहुलता र धार्मिक परम्पराको समृद्धिलाई झल्काउँछ। दसैँ मनाउने शैली फरक भए पनि मान्यजनप्रतिको सम्मान, पारिवारिक भेटघाट र सुख-समृद्धिको कामना गर्ने भावना धेरै समुदायमा साझा रूपमा पाइन्छ।

विजयादशमीमा जमराको महत्त्व पनि उत्तिकै छ। घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक जौ वा परम्पराअनुसार अन्य अन्नका बीउ छरेर जमरा उमारिन्छ। अँध्यारो वा प्रकाश कम पर्ने स्थानमा उमारिने जमरालाई दसैँको धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडेर हेरिन्छ। नवदुर्गाको पूजा गरी उमारिएको जमरा विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। टीका र जमरासँगै मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने परम्पराले दसैँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप गहिरो बनाएको छ।

घटस्थापनाका दिन स्थापना गरिएको पूर्ण कलश पनि विजयादशमीको अनुष्ठानमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार कलशमा राखिएको पवित्र जल र पूजा सामग्रीलाई शुभताको प्रतीक मानिन्छ। कतिपय परम्परामा टीका र जमरा लगाउनुअघि कलशको जलबाट अभिषेक गर्ने चलन छ। यसरी अभिषेक गर्दा शारीरिक तथा आध्यात्मिक शुद्धि प्राप्त हुने र आगामी दिनहरूमा शान्ति, कल्याण तथा समृद्धि कायम रहने विश्वास गरिन्छ। यस्ता विधि र मान्यताहरू परिवार तथा समुदायअनुसार फरक हुन सक्छन्।

विजयादशमी मनाउनुको धार्मिक आधार रामायणसँग पनि जोडिएको छ। हिन्दू धार्मिक विश्वासअनुसार त्रेतायुगमा भगवान् रामले अधर्म र अहंकारका प्रतीकका रूपमा चित्रण गरिने रावणमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। त्यही विजयको स्मरणमा विजयादशमी मनाउने परम्परा रहेको मानिन्छ। त्यसैगरी नवरात्रका नौ दिनसम्म देवी दुर्गाको आराधना गरी दसौँ दिन विजयको उत्सव मनाउने परम्परा पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ। देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक कथाले पनि यस दिनको महत्त्वलाई स्थापित गरेको छ।

यी धार्मिक कथाहरूले विजयादशमीलाई केवल उत्सवको दिन नभई नैतिक मूल्य र जीवनदर्शनसँग जोडिएको पर्वका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। सत्यको पक्षमा उभिनु, अन्यायको प्रतिरोध गर्नु, अहंकार त्याग्नु र सदाचारको मार्गमा अघि बढ्नु यस पर्वबाट ग्रहण गर्न सकिने प्रमुख सन्देश हुन्। टीका लगाउँदा दिइने आशीर्वादमा पनि व्यक्तिको जीवनमा असल गुणको विकास होस्, कठिनाइको सामना गर्ने शक्ति मिलोस् र समाजमा सम्मानित जीवन बिताउन सकियोस् भन्ने कामना समेटिएको हुन्छ।

यस पर्वको अर्को विशेषता भनेको आशीर्वादमार्फत भावी जीवनप्रति आशा र सकारात्मकता व्यक्त गर्नु हो। दीर्घायु, ज्ञान, बल, धन, प्रतिष्ठा र कीर्तिको कामना गर्दै दिइने आशीर्वादले व्यक्तिलाई आफ्नो जीवनमा असल कर्म गर्न प्रेरित गर्ने सांस्कृतिक भूमिका खेल्छ। यस्ता परम्पराले पुस्तौँदेखि नेपाली समाजमा पारिवारिक निकटता र सामाजिक सम्बन्धलाई जोगाउन सहयोग पुर्‍याउँदै आएका छन्।

यसरी विजयादशमी नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विविधता र पारिवारिक आत्मीयताको साझा उत्सव हो। टीका र जमरा यसको देखिने प्रतीक हुन् भने आशीर्वाद, सद्भाव, मेलमिलाप र असल जीवनको कामना यसको गहिरो भाव हो। 

असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको सन्देश बोकेको यस पर्वले हरेक व्यक्तिलाई आफ्नो जीवनमा सत्य, न्याय, साहस र सदाचारलाई प्राथमिकता दिन प्रेरणा दिन्छ। मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्दै मनाइने विजयादशमीले परिवारमा सुख, समाजमा सद्भाव र राष्ट्रमा शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।