काठमाडौं । के यो संसारमा घट्ने हरेक घटनाको पछाडि कुनै कारण हुन्छ ? के मानिस जन्मनुको, दुःख भोग्नुको, प्रेम गर्नुको र अन्ततः मृत्यु हुनुको पनि कुनै निश्चित उद्देश्य छ ? यदि हाम्रो जीवनलाई निर्देशित गर्ने कुनै अदृश्य शक्ति छैन, यदि ब्रह्माण्डले हाम्रो अस्तित्वका लागि कुनै योजना बनाएको छैन भने हामी किन बाँचिरहेका छौँ ? जर्मन दार्शनिक फ्रेडरिक नित्सेले यस्ता प्रश्नमार्फत मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व र जीवनको अर्थबारे गम्भीरतापूर्वक सोच्न चुनौती दिएका थिए ।

नित्से आधुनिक दर्शनका सबैभन्दा विवादास्पद र प्रभावशाली चिन्तकमध्ये एक हुन्। ईश्वर, सत्य, नैतिकता, शक्ति, सौन्दर्य, आत्मपहिचान र मानव अस्तित्वको अर्थबारे उनले उठाएका प्रश्नहरूले पश्चिमी दर्शनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन्। जर्मन दार्शनिक तथा सांस्कृतिक आलोचक नित्सेले आफ्ना विचारलाई परम्परागत शैलीभन्दा फरक, छोटा तर गहिरा कथन र भावनात्मक निबन्धमार्फत प्रस्तुत गरे। उनका विचारलाई पछि हिटलरदेखि अतिदक्षिणपन्थी राजनीतिक समूहसम्मले आफ्ना स्वार्थअनुसार व्याख्या र दुरुपयोगसमेत गरे।

अस्तित्वको अर्थ ईश्वर, समाज, परिवार वा अरू कसैले पहिल्यै निर्धारण गरिदिने होइन, मानिसले आफ्नै जीवन र छनोटमार्फत त्यसलाई निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने उनको जोडले उनलाई अस्तित्ववादी दर्शनका प्रारम्भिक प्रभावशाली चिन्तकमध्ये एक बनायो। उनका विचारले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ- हामीले जीवनमा केलाई सही, केलाई गलत र केलाई अर्थपूर्ण मान्ने भन्ने कुरा अरूले तय गर्ने हो, कि आफ्ना मूल्य आफैँ निर्माण गर्ने साहस हामीसँग हुनुपर्छ?

नित्सेको दर्शनले संसारमा घट्ने हरेक घटनाको पछाडि कुनै पूर्वनिर्धारित उद्देश्य हुन्छ भन्ने धारणामाथि प्रश्न उठाउँछ । शताब्दीयौँदेखि मानिसले ईश्वर, धर्म, नैतिकता र कुनै अन्तिम सत्यका माध्यमबाट जीवनको अर्थ खोज्दै आएको छ । तर नित्सेको प्रसिद्ध कथन ‘ईश्वरको मृत्यु भइसकेको छ’ ले परम्परागत धार्मिक तथा नैतिक मान्यताले मानिसलाई प्रदान गर्दै आएको निश्चित आधार कमजोर बन्दै गएको अवस्थालाई सङ्केत गर्छ । यसको अर्थ ईश्वरको भौतिक मृत्यु भएको होइन, बरु आधुनिक समाजमा पुराना विश्वासले आफ्नो निर्विवाद अधिकार गुमाउँदै गएको भन्ने हो ।

यदि जीवनको कुनै पूर्वनिर्धारित अर्थ छैन भने के सबै कुरा व्यर्थ हुन्छ ? नित्सेका लागि यो प्रश्न निराशाको अन्तिम बिन्दु मात्र थिएन, नयाँ सम्भावनाको सुरुवात पनि थियो । मानिसले आफ्नो जीवनको उद्देश्य बाहिर कतै लेखिएको छ भनेर खोजिरहनुपर्दैन । उसले आफ्ना मूल्य, निर्णय र कर्मबाट जीवनलाई अर्थ दिन सक्छ ।

जीवनमा दुःख आउँदा हामी प्रायः प्रश्न गर्छौँ-मलाई नै किन यस्तो भयो ? यसको कारण के हो ? यसबाट मैले के सिक्नुपर्छ ? तर हरेक पीडाको पछाडि कुनै महान् उद्देश्य लुकेको हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन । कतिपय दुःख संयोग, परिस्थिति वा मानवीय निर्णयका परिणाम हुन्छन् । नित्सेको दर्शनले हरेक घटनालाई कुनै अदृश्य योजनासँग जोडेर व्याख्या गर्नुभन्दा वास्तविकतालाई स्वीकार गर्दै त्यससँग कसरी जुध्ने भन्ने प्रश्नतर्फ ध्यान दिन प्रेरित गर्छ ।

यसैसँग जोडिएको उनको महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो-‘अमोर फाती’, अर्थात् भाग्यप्रतिको प्रेम । यसको अर्थ आफ्नो जीवनमा घटेका घटनालाई केवल सहनु होइन, बरु तिनलाई समेत आफ्नो अस्तित्वको हिस्साका रूपमा स्वीकार गर्नु हो । विगत बदल्न नसकिए पनि त्यसप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोण र वर्तमानका निर्णय बदल्न सकिन्छ ।

नित्सेको ‘अनन्त पुनरावृत्ति’ को विचारले झन् कठिन प्रश्न खडा गर्छ- यदि तिमीले अहिले बाँचिरहेको यही जीवन, यही दुःख, यही खुसी र यही गल्ती अनन्तकालसम्म बारम्बार बाँच्नुपर्ने भयो भने के तिमी त्यसलाई स्वीकार गर्न सक्छौ ? उनको यो विचारलाई ब्रह्माण्डको प्रमाणित वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा नभई जीवनप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोण जाँच्ने दार्शनिक प्रयोगका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

नित्सेको ‘शक्तिको इच्छा’ सम्बन्धी अवधारणाले पनि मानिसको आत्मविकास, सिर्जनशीलता र आफ्ना सीमाहरू पार गर्ने प्रयासलाई महत्त्व दिन्छ । मानिस केवल परिस्थितिको सिकार भएर बस्ने होइन, आफूलाई रूपान्तरण गर्दै आफ्ना मूल्य निर्माण गर्न सक्ने प्राणी हो ।

नित्सेको दर्शनले जीवनको अर्थ तयार अवस्थामा कतै भेटिन्छ भन्ने विश्वासलाई चुनौती दिन्छ। ब्रह्माण्डले हाम्रो जीवनका लागि कुनै निश्चित उद्देश्य दिएको छ वा छैन भन्ने प्रश्न खुला रहन सक्छ । तर त्यसको उत्तर पर्खेर जीवन बिताउनु आवश्यक छैन । हामीले प्रेम गर्ने, सिर्जना गर्ने, दुःखसँग जुध्ने र आफ्ना निर्णयको जिम्मेवारी लिने तरिकाबाट जीवनको अर्थ निर्माण गर्न सक्छौँ ।