प्रेमलाई हामीले सायद धेरैपटक गलत तरिकाले बुझेका छौँ। हामी कसैलाई प्रेम गर्छौँ र त्यही प्रेमसँगै उसमाथि आफ्नो अधिकार पनि खोज्न थाल्छौँ। हामी चाहन्छौँ,उसले हामीलाई समय देओस्, हाम्रो कुरा सुनोस्, हाम्रो प्राथमिकतालाई आफ्नो प्राथमिकता बनाओस् र उसका निर्णयमा पनि हाम्रो हिस्सा होस् ।

विस्तारै प्रेमसँगै स्वामित्वको भावना मिसिन्छ। अनि जहाँ स्वामित्व आउँछ, त्यहाँ प्रेमको सहजता हराउन थाल्छ।

कसैलाई प्रेम गर्नु भनेको उसलाई आफ्नो बनाउनु होइन। सायद, ऊ जे हो, त्यही रूपमा स्वीकार गर्नु हो। उसको आफ्नै सोच हुन सक्छ, आफ्नै इच्छा हुन सक्छ, आफ्नै संसार हुन सक्छ। उसलाई प्रेम गर्ने नाममा त्यो संसार खोस्नु प्रेम नहुन सक्छ।

प्रेमले बाँध्दैन। प्रेमले ठाउँ दिन्छ। प्रेमले अर्को मानिसलाई आफ्नो छेउमा रहन बाध्य बनाउँदैन। उसलाई आफ्नो इच्छाअनुसार बाँच्न सक्ने स्वतन्त्रता दिन्छ।

हामी प्रायः प्रेमको नाममा धेरै कुरा माग्छौँ। जस्तै, ‘मलाई प्रेम गर्छौ भने मेरो कुरा मान्नुपर्छ।’ ‘मलाई प्रेम गर्छौ भने अरूसँग नजिक हुनु हुँदैन।’ ‘मलाई प्रेम गर्छौ भने मेरो इच्छाअनुसार चल्नुपर्छ।’ यस्ता कुरा सुन्दा प्रेमजस्तो लाग्न सक्छ। तर यी प्रेमभन्दा बढी अधिकारका भाषा हुन् स्वामित्वका भाषा हुन् ।

प्रेममा जब अधिकार बढ्दै जान्छ, डर पनि बढ्दै जान्छ। डरबाट शंका जन्मिन्छ। शंकाले नियन्त्रण खोज्छ। अनि नियन्त्रणले सम्बन्धभित्रको स्वतन्त्रता खोस्दै जान्छ। जान्छ?

सायद,फूललाई प्रेम गर्ने मानिसले फूललाई मुट्ठीमा च्यापेर राख्दैन। उसले फूललाई फुल्न दिन्छ। उसको सुगन्ध वरिपरि फैलिन दिन्छ। प्रेम पनि त्यस्तै हो। कसैलाई प्रेम गर्नु भनेको उसको जीवनलाई आफ्नो हातमा नियन्त्रण गर्नु होइन। उसलाई आफ्नै आकाशमा उड्न दिन सक्नु हो।

र,आकर्षण अनि प्रेम पनि एउटै कुरा होइनन्। कसैको रूप मन पर्न सक्छ। उसको बोली, व्यवहार, व्यक्तित्व वा कुनै विशेष गुणले हामीलाई आकर्षित गर्न सक्छ। त्यो आकर्षण हुन सक्छ। तर प्रेम त्यसभन्दा गहिरो कुरा हो। आकर्षणमा कसैलाई पाउने चाहना हुन्छ। प्रेममा उसलाई बुझ्ने चाहना हुन्छ। आकर्षणले ‘म तिमीलाई चाहन्छु’ भन्छ। प्रेमले ‘म तिमीलाई बुझ्न चाहन्छु’भन्छ।

आकर्षण समयसँगै बदलिन सक्छ। घट्न सक्छ। हराउन पनि सक्छ। तर साँचो आत्मीयता भने समयसँगै अझ गहिरिँदै जान सक्छ।

सायद हामी प्रेममा धेरैपटक केही न केही अपेक्षा गरिरहेका हुन्छौँ। उसले हामीलाई समय देओस्। हाम्रो ख्याल राखोस्। हामीलाई सम्झियोस्। हाम्रो प्रशंसा गरोस्। हामीसँगै रहोस्। अनि जब यी अपेक्षाहरू पूरा हुँदैनन्, मनमा गुनासो सुरु हुन्छ। ‘मैले तिमीलाई यति माया गरेँ, तिमीले मलाई के दियौ?’

यही प्रश्नले प्रेमलाई विस्तारै हिसाबकिताबमा बदलिदिन्छ। जहाँ प्रेममा हिसाब आउँछ, त्यहाँ निःस्वार्थता हराउँदै जान्छ।

प्रेम आफैँमा बाँडिन चाहन्छ। जसरी दीपले उज्यालो दिँदा कसैसँग त्यसको मूल्य माग्दैन, जसरी फूलले सुगन्ध दिँदा कसले सुगन्ध लियो भनेर हिसाब राख्दैन, त्यसरी नै प्रेमले पनि आफ्नो हिसाब राख्दैन। प्रेम दिएको कुरा गन्न बस्दैन। उसले ‘मैले तिम्रा लागि यति गरेँ’ भनेर बारम्बार सम्झाउँदैन। त्यसरी नै प्रेम…। 

प्रेममा त्याग हुन्छ। तर त्यागको नाममा आफूले गरेको कुरा जीवनभर बोकेर हिँड्नु प्रेम होइन। कसैका लागि केही छोड्नुपर्‍यो भने त्यसलाई बोझ बनाउनु हुँदैन। 

आमाले सन्तानका लागि आफ्नो निद्रा त्याग्छिन्। बाबुले आफ्ना धेरै इच्छा पछाडि सारेर सन्तानको भविष्यका लागि काम गर्छन्। तर उनीहरूले हरेक दिन त्यसको हिसाब सुनाउँदैनन्। प्रेमको सुन्दरता पनि यही निःशब्द त्यागमा हुन्छ। प्रेमले दिएको कुरा सम्झेर बस्दैन। उसले सकेसम्म बिर्सिदिन्छ।

अहंकारको केन्द्रमा ‘म’ हुन्छ। प्रेमको केन्द्रमा ‘हामी’ आउँछ। तर प्रेम अझ गहिरिँदै जाँदा कहिलेकाहीँ ‘म’ र ‘तिमी’ बीचको दूरी पनि हराउँदै जान्छ। त्यहाँ एकअर्काको सुख र दुःखलाई छुट्टाछुट्टै हेर्न गाह्रो हुन्छ। अर्को मानिस दुःखी हुँदा मनमा पनि असर पर्छ। उसको खुसीमा आफू पनि खुसी हुन थालिन्छ। प्रेमको गहिराइ त्यहीँबाट देखिन थाल्छ।

तर प्रेमसँगै एउटा डर पनि आउँछ। अँ,गुमाउने डर। ‘ऊ मबाट टाढा भयो भने के हुन्छ?’ ‘उसको जीवनमा अरू कोही आयो भने?’ ‘म उसको लागि महत्त्वपूर्ण रहिनँ भने?’ यस्ता प्रश्नले मनलाई अस्थिर बनाउँछन्। तर यी प्रश्नभित्र प्रेमभन्दा बढी स्वामित्व लुकेको हुन सक्छ।

जब हामी कसैलाई आफ्नो सम्पत्ति ठान्न थाल्छौँ, उसलाई गुमाउने डर पनि बढ्छ। तर जब हामी उसको स्वतन्त्र अस्तित्व स्वीकार गर्न सिक्छौँ, त्यो डर विस्तारै कम हुँदै जान्छ।

ईर्ष्या पनि त्यही स्वामित्वको भावनाबाट जन्मिन्छ। आफूले प्रेम गरेको मानिस अरूसँग हाँस्दा, अरूसँग घुलमिल हुँदा वा अरूको सफलतामा खुसी हुँदा हामीभित्र असुरक्षा पैदा हुन सक्छ। तर प्रेमको परिपक्वता त्यतिबेला देखिन्छ, जब आफूले प्रेम गरेको मानिस आफ्नो उपस्थितिबाहेक अन्य ठाउँमा पनि खुसी हुन सक्छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्न सकिन्छ। प्रेमले पिंजरा बनाउँदैन। प्रेमले आकाश दिन्छ।

प्रेम गर्नुअघि आफूलाई चिन्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। आफूभित्रको खालीपन नबुझेको मानिसले आफ्नो खुसीको जिम्मा अर्को मानिसलाई दिन थाल्छ। अनि सम्बन्ध प्रेमभन्दा बढी निर्भरता बन्न सक्छ। ‘तिमीबिना म बाँच्न सक्दिनँ’ भन्ने वाक्य धेरै रोमान्टिक सुनिन सक्छ। तर कहिलेकाहीँ त्यसको पछाडि आफूभित्रको गहिरो असुरक्षा र निर्भरता लुकेको हुन्छ। स्वस्थ प्रेममा दुई मानिस एकअर्काको कमी पूरा गर्न मात्र जोडिँदैनन्। उनीहरू आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँदै एकअर्कासँग त्यो जीवन बाँड्छन्।

त्यसैले प्रेममा आफूलाई पनि बुझ्नुपर्छ। आफ्ना डरहरू बुझ्नुपर्छ। आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्नुपर्छ। आफ्नो एकान्तसँग पनि सहज हुन सिक्नुपर्छ। किनकि आफूभित्र शान्ति नभएको मानिसले अर्को मानिसबाट सधैँ शान्ति खोजिरहन्छ। अनि त्यो खोज कहिल्यै पूरा हुँदैन।

विवाह र प्रेम पनि एउटै कुरा होइनन्। विवाह सामाजिक सम्बन्ध हुन सक्छ। प्रेम भने मनको सम्बन्ध हो। दुई मानिस एउटै घरमा बस्न सक्छन्। एउटै ओछ्यान, एउटै परिवार र एउटै जिम्मेवारी बाँड्न सक्छन्। तर उनीहरूको मन एकअर्काबाट टाढा हुन सक्छ। 

अर्कोतर्फ, दुई मानिसबीच भौतिक दूरी भए पनि उनीहरूबीच गहिरो आत्मीयता हुन सक्छ। त्यसैले सँगै बस्नु मात्र प्रेम होइन। एकअर्कालाई बुझ्नु प्रेम हो। एकअर्काको सम्मान गर्नु प्रेम हो। एकअर्काको स्वतन्त्रतालाई स्वीकार गर्नु प्रेम हो।

साँचो आत्मीयता धेरै शब्दमा हुँदैन। कहिलेकाहीँ कसैको अनुहार हेरेर उसको मन बुझिन्छ। उसले केही नभन्दा पनि उसको दुःख महसुस हुन्छ। कुनै ठूलो कुरा नगरी उसको छेउमा बसिदिँदा पनि उसले आफू एक्लो छैन भन्ने महसुस गर्न सक्छ। यस्ता क्षणमा प्रेम बोल्दैन। मौन हुन्छ। तर त्यही मौनताले धेरै कुरा भनिरहेको हुन्छ।

अनि प्रेमको सुन्दर पक्ष करुणा हो। जब हामी कसैको दुःखलाई आफ्नै दुःखजस्तो महसुस गर्न थाल्छौँ, प्रेम व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि उठ्न थाल्छ। आमाप्रति प्रेम हुन्छ। बाबुप्रति प्रेम हुन्छ। साथीप्रति प्रेम हुन्छ। जीवनसाथीप्रति प्रेम हुन्छ। अपरिचितको दुःखमा पनि मन दुख्न थाल्छ। प्रकृतिप्रति संवेदना जाग्छ। जीवनप्रति सम्मान बढ्छ। प्रेम विस्तार हुँदै जाँदा त्यसको सीमा पनि विस्तार हुँदै जान्छ।

हामी प्रेमलाई बचाउन धेरै नियम बनाउँछौँ। कति समय कुरा गर्ने। कति समय सँगै बस्ने। कस्तो व्यवहार गर्ने। के गर्ने र के नगर्ने। तर प्रेम नियमले मात्र टिक्दैन। सम्बन्धलाई जीवित राख्ने कुरा एकअर्कालाई बुझ्ने निरन्तर प्रयास हो। मानिस हरेक दिन उस्तै हुँदैन। हामी आफैँ पनि समयसँगै बदलिन्छौँ। त्यसैले प्रेममा हिजोको छविलाई समातेर आजको मानिसलाई हेर्नु हुँदैन। हरेक दिन एकअर्कालाई नयाँ रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

प्रेमलाई पाउन खोज्दा कहिलेकाहीँ हामी प्रेम नै गुमाउन पुग्छौँ। किनकि पाउने चाहनाले स्वामित्व जन्माउँछ। स्वामित्वले डर जन्माउँछ। डरले नियन्त्रण जन्माउँछ। नियन्त्रणले सम्बन्धलाई भारी बनाउँछ। तर प्रेम बाँड्न सिक्दा प्रेम अझ हलुका हुन्छ। त्यहाँ माग कम हुन्छ। अपेक्षा कम हुन्छ। हिसाब कम हुन्छ। विश्वास बढ्छ। सम्मान बढ्छ। स्वतन्त्रता बढ्छ।

अन्ततः जब तपाईं कसैलाई उसले तपाईंलाई के दिन्छ भनेर होइन, ऊ जे हो त्यसैका लागि प्रेम गर्न सक्नुहुन्छ, तब प्रेम गहिरिन थाल्छ। जब उसको स्वतन्त्रतामा पनि तपाईं खुसी हुन सक्नुहुन्छ, तब प्रेम परिपक्व हुन्छ। जब उसको खुसीका लागि आफ्नो केही इच्छा छोड्दा पनि मनमा गुनासो रहँदैन, तब प्रेम समर्पण बन्छ। र जब प्रेममा कुनै माग, स्वामित्व, डर वा हिसाब बाँकी रहँदैन, तब त्यो दुई मानिसबीचको सम्बन्ध रहँदैन। त्यो जीवनलाई हेर्ने एउटा सुन्दर दृष्टिकोण बन्छ।

सायद प्रेमको सबैभन्दा सुन्दर अवस्था यही हो। कसैलाई आफ्नो बनाउन नखोजी, उसको स्वतन्त्र अस्तित्वमा पनि खुसी हुन सक्नु। सायद यहि हो प्रेम। असीमभन्दा पनि बढी प्रेम। किनकि प्रेमले स्वतन्त्रता चाहन्छ।