काठमाडौं। इरान र अमेरिकाबीचको सैन्य टकराव अब समुद्री मार्गदेखि अमेरिकी सैन्य अखडासम्म फैलिएको छ।

अमेरिकाले इरानी तेल ट्यांकरमाथि कारबाही गरेपछि इरानले हर्मुज जलघाँटीमा अमेरिकी जहाजलाई निशाना बनाएको दाबी गरेको छ । त्यससँगै मध्यपूर्वको तनाव थप गहिरिएको छ ।

अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डका अनुसार इरानी सेनाले अमेरिकी युद्धपोततर्फ ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेपछि जवाफी कारबाही गरिएको हो । त्यसक्रममा पाँच इरानी तेल ट्यांकर नष्ट गरिएको अमेरिकी पक्षले जनाएको छ । अमेरिकी कारबाहीमा परेका ट्यांकरका चालक दललाई पहिले नै जहाज खाली गर्न निर्देशन दिइएको बताइएको छ ।

अमेरिकी कारबाहीपछि इरानको इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) ले पनि जवाफ फर्काएको दाबी गरेको छ । आईआरजीसीका अनुसार हर्मुज जलघाँटी पार गर्न खोजिरहेका दुई अमेरिकी जहाजसहित १० वटा जहाजलाई लक्षित गरिएको छ । तीमध्ये आठवटा तेल ट्यांकर रहेको इरानी पक्षको भनाइ छ ।

इरानले कुवेत र बहराइनका बन्दरगाहमा रहेका तेल ट्यांकरलाई समेत चेतावनी दिएको छ । हर्मुज जलघाँटीमाथि आफ्नो निगरानी कडा बनाइएको भन्दै इरानी पक्षले त्यहाँबाट हुने समुद्री आवागमनलाई समेत दबाबमा राखेको संकेत दिएको छ ।

यतिमै इरानको जवाफी कारबाही रोकिएन । इरानले जोर्डनस्थित अमेरिकी सैन्य अखडा लक्षित गरी ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको जनाएको छ ।

जोर्डनका अनुसार इरानबाट प्रहार गरिएका २० क्षेप्यास्त्रमध्ये १८ वटा आफ्नो हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले खसालेको थियो । बाँकी दुई क्षेप्यास्त्र जनघनत्व नभएका क्षेत्रमा खसेको बताइएको छ । घटनामा अमेरिकी सैनिकतर्फ कुनै हताहती नभएको जोर्डन र अमेरिकी अधिकारीहरूले बताएका छन् ।

इरानले भने उक्त आक्रमणलाई ‘दण्डात्मक कारबाही’का रूपमा व्याख्या गर्दै अमेरिकी सैन्य संरचनामा क्षति पुर्‍याएको दाबी गरेको छ । तर क्षतिको इरानी दाबी स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएको छैन ।

अमेरिका र इरानबीचको पछिल्लो टकरावको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता हर्मुज जलघाँटीलाई लिएर देखिएको छ । विश्व बजारमा तेल आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण यो समुद्री मार्गमा पछिल्ला दिनमा जहाजको आवागमन घटेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ ।

जहाज ट्र्याकिङसम्बन्धी तथ्यांकअनुसार मंगलबार हर्मुज हुँदै जम्मा ६ वटा वस्तु ढुवानी गर्ने जहाज गुज्रिएका थिए । अघिल्लो दिन यस्तो संख्या ९ थियो भने पछिल्लो १० दिनको औसत १२ रहेको बताइएको छ । यद्यपि ट्रान्सपोन्डर बन्द गर्ने जहाजका कारण वास्तविक संख्या केही फरक हुन सक्ने जनाइएको छ ।

हर्मुज जलघाँटीमा तनाव लम्बिँदै गएमा खाडी मुलुकबाट विश्व बजारतर्फ हुने तेल आपूर्ति प्रभावित हुन सक्ने जोखिम बढेको छ । त्यसको असर सबैभन्दा पहिले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा देखिन थालेको छ ।

इरान–अमेरिका तनाव चर्किएसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य लगातार बढिरहेको छ । बुधबार ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य प्रतिब्यारेल ९९ डलरभन्दा माथि पुगेको छ भने अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडियट (डब्ल्यूटीआई) ९४ डलरभन्दा माथि कारोबार भएको छ ।

पछिल्लो वृद्धिसँगै ब्रेन्टको मूल्य १०० डलरको मनोवैज्ञानिक सीमाको निकै नजिक पुगेको हो । अगस्टको सुरुदेखि ब्रेन्टको मूल्य करिब २५ प्रतिशतले बढिसकेको र मध्यपूर्वमा जारी युद्ध तत्काल अन्त्य हुने सम्भावना कमजोर बन्दै गएपछि बजारमा आपूर्ति अवरोधको डर बढेको बताइएको छ ।

विश्लेषकहरूका अनुसार हर्मुजमा लामो समयसम्म समुद्री आवागमन प्रभावित भयो भने त्यसको असर तेलमा मात्र सीमित रहने छैन । इन्धन महँगिँदा ढुवानी, उत्पादन र उपभोग्य वस्तुको लागतसमेत बढ्न सक्छ । त्यसले विश्व अर्थतन्त्रमा मुद्रास्फीतिको दबाब थप बढाउने जोखिम छ ।

अहिलेको अवस्थामा इरान र अमेरिकाबीचको ‘जवाफी कारबाही’ कहाँसम्म पुग्छ भन्ने नै मुख्य चासो बनेको छ ।

एउटा पक्षले तेल ट्यांकर ध्वस्त पार्ने र अर्को पक्षले अमेरिकी सैन्य तथा समुद्री लक्ष्यमा आक्रमण गर्ने क्रम जारी राखे हर्मुज जलघाँटी विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील ऊर्जा मार्गमध्ये एक बन्ने खतरा बढेको छ ।