काठमाडौं। हिन्दू नेपालीहरूको महान् पर्व बडादशैँले घरघरमा खुसी, उमङ्ग र उल्लास ल्याएको छ । सहरदेखि गाउँसम्म दसैँको रौनक छाएको छ । बजारमा किनमेल गर्नेको भीड छ, गाउँ फर्किने यात्रुको लर्को छ, घरघरमा रातो टीका र जमराको तयारी भइरहेको छ । परिवारसँग बसेर मीठोमसिनो खाने, नयाँ लुगा लगाउने र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने चटारोमा धेरै नेपाली व्यस्त छन् । तर, यही चाडपर्वको माहोलबीच केही परिवारका लागि भने दसैँ खुसीभन्दा बढी पीडा, अभाव र अनिश्चितताको अर्को नाम बनेको छ ।

काठमाडौंमा वर्षौँदेखि बसोबास गर्दै आएका सुकुम्बासी परिवारका लागि यस वर्षको दसैँ पनि सामान्य बन्न सकेको छैन । घरबास गुमेपछि होल्डिङ सेन्टरमा आश्रय लिएर बस्न बाध्य उनीहरूका लागि दसैँको रौनक टाढाको दृश्यजस्तै बनेको छ । अरूका घरमा चाडपर्वको तयारी भइरहँदा उनीहरू भने कहाँ बस्ने, कसरी खाने र परिवारका सदस्यलाई कसरी खुसी बनाउने भन्ने चिन्तामा छन् ।

‘हामी गरिबलाई के चाडपर्व ?’ होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका सुकुम्बासी परिवारका सदस्यहरूको पीडालाई यो प्रश्नले नै व्यक्त गर्छ । चाडपर्व आए पनि उनीहरूको जीवनमा खुसी थपिएको छैन । न त घरमा दसैँ मनाउने वातावरण छ, न त आफन्त र परिवारसँग ढुक्क भएर रमाउने अवस्था नै । दैनिक जीवन धान्नै कठिन भइरहेका बेला दसैँका लागि छुट्टै खर्च जुटाउनु उनीहरूका लागि झन् ठूलो चुनौती बनेको छ ।

दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा नयाँ कपडा, मिठा परिकार, टीका-जमरा र परिवारसँगको भेटघाटको सम्झना आउँछ । 

तर, होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका परिवारका लागि यी सबै कुरा अहिले कल्पनाजस्तै भएका छन् । उनीहरूका लागि दसैँको अर्थ नयाँ कपडा वा मीठो खाना मात्रै होइन, सुरक्षित छानोमुनि बसेर रात बिताउन पाउनु र भोलि कहाँ जाने भन्ने चिन्ताबाट मुक्त हुनु पनि हो ।

घर गुमेपछि चाडपर्वको खुसी पनि हरायो

वर्षौँदेखि अस्थायी टहरा, साना घर वा नदी किनारका बस्तीमा बस्दै आएका सुकुम्बासी परिवारको जीवन पहिल्यैदेखि अनेक कठिनाइले घेरिएको थियो । सीमित आम्दानी, अस्थिर रोजगारी, महँगी र आधारभूत सेवामा पहुँचको अभाव उनीहरूको दैनिक जीवनका हिस्सा थिए । त्यसमाथि बसोबास गर्दै आएको ठाउँबाट हटाइएपछि उनीहरूको समस्या झन् जटिल बनेको छ ।

घर केवल इँटा, ढुङ्गा, काठ वा टिनले बनेको संरचना मात्रै होइन । त्यो परिवारको सम्झना, बालबालिकाको हुर्काइ, दैनिक जीवनको आधार र भविष्यप्रतिको भरोसा पनि हो । गरिब परिवारका लागि सानो टहरो नै वर्षौँको मेहनतले बनाएको संसार हुन सक्छ । त्यही संसारबाट विस्थापित भएपछि उनीहरूले भौतिक संरचना मात्रै गुमाउँदैनन्, आफ्नो सामाजिक सम्बन्ध, जीविकोपार्जनको सहजता र मानसिक शान्तिसमेत गुमाउने जोखिम हुन्छ ।

होल्डिङ सेन्टरमा बस्नुपर्दा उनीहरूको दैनिक दिनचर्या पनि सहज छैन । सीमित ठाउँमा परिवारका सदस्यसँग बस्नुपर्ने, व्यक्तिगत गोपनीयता कायम गर्न कठिन हुने र नियमित काममा जान समस्या पर्ने अवस्था आउन सक्छ । बालबालिकाको पढाइ, ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह तथा बिरामी सदस्यको उपचारजस्ता विषयले थप चिन्ता सिर्जना गर्छन् ।

यस्तो अवस्थामा चाडपर्व मनाउन आवश्यक पर्ने खर्च जुटाउनु झन् कठिन हुन्छ । दैनिक ज्यालादारी गरेर जीविका चलाउने परिवारका सदस्यले काम गर्न नपाउँदा आम्दानी रोकिन सक्छ । आम्दानी नभएपछि खाद्यान्न, लत्ताकपडा, औषधि र अन्य आवश्यक सामग्री जुटाउनै समस्या पर्छ । दसैँका लागि भनेर केही रकम बचत गर्ने अवस्था नहुँदा उनीहरूका लागि चाडपर्वको तयारीभन्दा दैनिक गुजारा नै प्राथमिकतामा पर्छ ।

बालबालिकाको दसैँमा पनि अभावको छाया

दसैँ बालबालिकाका लागि विशेष पर्व हो । नयाँ कपडा लगाउने, टीका लगाउने, आफन्तकहाँ जाने र मनपर्ने परिकार खाने उनीहरूको चाहना हुन्छ । तर, होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका परिवारका बालबालिकाले पनि यस्ता सामान्य खुसीबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

आफ्ना साथीहरू नयाँ कपडामा सजिएको देख्दा वा दसैँ मनाउन गाउँ गएको सुन्दा उनीहरूको मनमा पनि इच्छा जाग्नु स्वाभाविक हो । तर, परिवारको आर्थिक अवस्था र बसोबासको अनिश्चितताले उनीहरूका चाहना पूरा नहुन सक्छन् । अभिभावकका लागि यो अवस्था झन् पीडादायी हुन्छ । आफूले चाहेर पनि सन्तानको सानो इच्छा पूरा गर्न नसक्नु उनीहरूका लागि भावनात्मक बोझ बन्न सक्छ ।

बालबालिकाको हितलाई ध्यानमा राख्दा विस्थापन र अस्थायी बसोबासका असरलाई केवल आवासको समस्याका रूपमा हेरेर पुग्दैन । उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, सुरक्षा र मानसिक अवस्थालाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ । चाडपर्वका बेला अरू बालबालिकाले पाउने सामान्य खुसीबाट उनीहरू वञ्चित नहोऊन् भन्ने विषयमा सम्बन्धित निकाय र समाजको ध्यान जान आवश्यक छ ।

गरिबीमा चाडपर्व मनाउनु पनि चुनौती

नेपालमा दसैँलाई पारिवारिक पुनर्मिलन, आपसी सद्भाव र सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउने पर्वका रूपमा लिइन्छ । तर, आर्थिक अभावमा रहेका परिवारका लागि चाडपर्व कहिलेकाहीँ थप दबाबको कारणसमेत बन्न सक्छ । बजारमा बढ्दो मूल्य, खाद्यान्नको खर्च, यातायात भाडा र अन्य आवश्यकताले सीमित आम्दानी भएका परिवारको बजेट प्रभावित हुन्छ ।

घरबाससमेत गुमाएका परिवारका लागि त यो समस्या अझ गहिरो हुन्छ । उनीहरूले दसैँमा के खाने भन्ने मात्र होइन, चाडपर्वपछि आफ्नो जीवन कसरी अघि बढाउने भन्ने प्रश्नको सामना गर्नुपर्छ । अस्थायी आश्रयमा बसेका परिवारका लागि भोलिको बसोबास र रोजगारीको सुनिश्चितता नहुँदा चाडपर्वको खुसी पनि अधुरो रहन्छ ।

‘हामी गरिबलाई के चाडपर्व ?’ भन्ने उनीहरूको अभिव्यक्तिलाई केवल निराशाको वाक्यका रूपमा बुझेर पुग्दैन । यसभित्र गरिबी, विस्थापन, असुरक्षा र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारसँग जोडिएका अनेक प्रश्न लुकेका छन् । चाडपर्व सबैका लागि समान रूपमा खुसीको अवसर बन्न नसक्नु समाजको आर्थिक तथा सामाजिक असमानताको एउटा प्रतिबिम्ब पनि हो ।

व्यवस्थापनसँगै पुनःस्थापनाको प्रश्न

सुकुम्बासी बस्ती व्यवस्थापन, सार्वजनिक जग्गाको संरक्षण र सहरी विकास राज्यका महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हुन् । सार्वजनिक जग्गा अतिक्रमणको समस्या समाधान गर्न कानुनअनुसार कदम चाल्नु आवश्यक हुन सक्छ । तर, त्यस्ता कदमले प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने नागरिकको आवास, जीविकोपार्जन र आधारभूत आवश्यकताबारे पनि गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्छ ।

विस्थापनपछि नागरिक कहाँ बस्ने, उनीहरूको परिवार कसरी चल्ने, बालबालिकाको पढाइ कसरी निरन्तर हुने र रोजगारीमा परेको असर कसरी सम्बोधन गर्ने भन्ने प्रश्नको जवाफ खोजिनुपर्छ । होल्डिङ सेन्टरमा राख्नु तत्कालीन व्यवस्थापनको एउटा उपाय हुन सक्छ, तर त्यसले दीर्घकालीन आवास र पुनःस्थापनाको प्रश्न आफैँ समाधान गर्दैन ।

सम्बन्धित निकायले वास्तविक सुकुम्बासी, भूमिहीन तथा अन्य अवस्थाका परिवारको पहिचान गरी उनीहरूको आवश्यकता र परिस्थितिअनुसार समाधान खोज्नुपर्छ । अस्थायी आश्रयमा बसिरहेका परिवारलाई सुरक्षित आवास, आधारभूत सेवा र जीविकोपार्जनको अवसर उपलब्ध गराउने विषयलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ । मानवीय संवेदनशीलता र कानुनी प्रक्रियाबीच सन्तुलन कायम गर्नु राज्यको दायित्व हो ।

चाडपर्वका बेला खाद्यान्न, स्वास्थ्य सेवा, सरसफाइ र बालबालिकाको सुरक्षाजस्ता आधारभूत विषयमा सहयोग पुर्‍याउन स्थानीय तह, सामाजिक संस्था र नागरिक समाजले पनि भूमिका खेल्न सक्छन् । तर, यस्तो सहयोग तत्कालीन राहतमा मात्र सीमित नभई परिवारलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित र आत्मनिर्भर बनाउने दिशामा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

दसैँ सबैको घरमा खुसी बनेर पुग्ला ?

दसैँको वास्तविक अर्थ नयाँ कपडा लगाउनु, मीठो परिकार खानु वा रमाइलो गर्नुमा मात्रै सीमित छैन । यो एकअर्काप्रति सद्भाव राख्ने, दुःखमा परेकालाई साथ दिने र परिवार तथा समाजबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने अवसर पनि हो । त्यसैले चाडपर्वको खुसी केही घरमा मात्र सीमित हुँदा समाजको साझा उत्सवको अर्थ अपूरो हुन्छ ।

सहरका सडकमा किनमेलको चहलपहल बढिरहेका बेला होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका परिवारका लागि भने सुरक्षित बास नै सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता बनेको छ । अरूले दसैँका लागि नयाँ लुगा र मिठाई किनिरहेका बेला उनीहरूका लागि दैनिक खाना र भविष्यको चिन्ता नै प्राथमिकतामा छ ।

उनीहरूको प्रश्न केवल दसैँ मनाउन नपाएको गुनासो होइन । त्यो आफ्नो जीवनप्रति राज्य र समाजको जिम्मेवारी खोज्ने प्रश्न पनि हो । घर गुमाएका नागरिकलाई सुरक्षित आवास र सम्मानपूर्वक जीवन बिताउने वातावरण कहिले उपलब्ध हुन्छ ? अस्थायी आश्रयमा बसिरहेका परिवारको भविष्य के हुन्छ ? बालबालिकाले कहिले निर्धक्कसँग आफ्नो घरमा दसैँ मनाउन पाउँछन् ?

दसैँले सबैका लागि समान खुसी ल्याउन नसकेको यथार्थबीच यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु आवश्यक छ । किनकि गरिब परिवारका लागि पनि चाडपर्व मनाउने इच्छा अरूको भन्दा कम हुँदैन । फरक यति हो-कसैका लागि दसैँ नयाँ लुगा, टीका र जमराको उत्सव हो भने कसैका लागि सुरक्षित छानोमुनि बसेर परिवारसँग एक छाक ढुक्कले खान पाउनु नै सबैभन्दा ठूलो खुसी हो ।

होल्डिङ सेन्टरमा बसेका सुकुम्बासी परिवारको ‘हामी गरिबलाई के चाडपर्व ?’ भन्ने प्रश्नले यही असमानताको तस्बिर देखाउँछ । उनीहरूलाई चाडपर्वको शुभकामना मात्रै होइन, सुरक्षित बसोबास, जीविकोपार्जनको अवसर र भविष्यप्रतिको भरोसा पनि चाहिएको छ । दसैँको साँचो खुसी त्यतिबेला मात्र पूर्ण हुन्छ, जब समाजका सबैभन्दा कमजोर परिवारले पनि आफूलाई सुरक्षित, सम्मानित र समाजको अभिन्न हिस्सा भएको अनुभूति गर्न पाउँछन् ।