काठमाडौं। जलवायु परिवर्तनका कारण भविष्यमा मानिसहरूको औसत उचाइ घट्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ। पछिल्ला करिब १५० वर्षमा मानव उचाइ उल्लेख्य रूपमा बढे पनि अब यो वृद्धि रोकिने संकेत देखिन थालेका छन्।

वैश्विक तापक्रम वृद्धिसँगै अत्यधिक गर्मी र आर्द्रताको प्रभाव बढ्दै जाँदा विशेषगरी बालबालिकाको शारीरिक विकासमा असर पर्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्। अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले दक्षिण एसियाका पाँच वर्षमुनिका करिब दुई लाख बालबालिकामा गरेको अध्ययनअनुसार गर्भावस्थामा ३५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिको तापक्रम र उच्च आर्द्रताको असर परेका बालबालिकाको उचाइ अपेक्षाभन्दा करिब १३ प्रतिशतसम्म कम हुन सक्ने देखिएको छ।

जन्मदेखि पाँच वर्षसम्मको उचाइ वृद्धि बालबालिकाको समग्र स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण सूचक मानिन्छ। यद्यपि उचाइ वंशाणुगत गुण, पोषण र स्वास्थ्य अवस्थासँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ। अध्ययनकी मुख्य लेखिका केटी म्याकमहोनका अनुसार बढ्दो गर्मी र आर्द्रताले दक्षिण एसियामा बालबालिकाको वृद्धि दरमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ।

इतिहास हेर्दा पनि मानव उचाइ स्थिर नभई विभिन्न कालखण्डमा घटबढ भएको पाइन्छ। करिब १० हजार वर्षअघि शिकारमुखी जीवनशैलीबाट कृषि प्रणालीतर्फ सर्दा उचाइमा गिरावट आएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। त्यस्तै, सन् २००४ मा ओहायो राज्य विश्वविद्यालयका प्राध्यापक रिचर्ड स्टेकलले गरेको अध्ययनले उत्तरी युरोपमा १७औँ शताब्दीमा उचाइ सबैभन्दा न्यून भएको देखाएको थियो।

त्यस समयमा शहरीकरण, संक्रामक रोग, कृषि परिवर्तन र ‘लघु हिमयुग’ जस्ता कारणहरूले प्रभाव पारेका थिए। अध्ययनअनुसार १७०० सम्म उत्तरी युरोपका पुरुषहरूको औसत उचाइ करिब ६.४ सेन्टिमिटरले घटेको थियो।

२०औँ शताब्दीमा जीवनस्तर सुधारसँगै उचाइ बढेको देखिन्छ। सन् २०१७ मा गरिएको एक अध्ययनअनुसार १८९६ देखि १९९६ सम्म पुरुषहरूको औसत उचाइ १६२ सेन्टिमिटरबाट बढेर १७१ सेन्टिमिटर पुगेको छ भने महिलाहरूको १५१ बाट १५९ सेन्टिमिटर पुगेको छ।

तर यो वृद्धि सबै देशमा समान छैन। केही देशमा उल्लेख्य वृद्धि भए पनि कतिपय देशमा वृद्धि निकै कम देखिएको छ। विज्ञहरूका अनुसार पोषण, स्वास्थ्य सेवा, स्वच्छ पानी र सामाजिक–आर्थिक अवस्थाले उचाइमा ठूलो प्रभाव पार्छ।

हाल विकसित देशहरूमा उचाइ वृद्धि स्थिर हुन थालेको छ। उदाहरणका लागि, विश्वकै अग्ला मानिस पाइने नेदरल्यान्ड्समा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा औसत उचाइ घटेको देखिएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार सामाजिक असमानता, मोटोपना र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमीले पनि उचाइमा असर पार्छ। कोरियाली प्रायद्वीप र जर्मनीको विभाजनकालीन अध्ययनहरूले समेत जीवनस्तरको भिन्नताले उचाइमा फरक पार्ने पुष्टि गरेका छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार विश्वभर करिब एक अर्ब बालबालिका जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा छन्। बेलायतको इम्पेरियल कलेज लन्डनका अनुसन्धानकर्ता डा. आन्द्रेआ रोड्रिगेज मार्टिनेजका अनुसार जलवायु परिवर्तनले बालबालिकाको वृद्धि र स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ।

विशेषगरी उच्च तापक्रम र आर्द्रतामा बस्ने तथा बाहिर काम गर्ने समुदाय बढी प्रभावित हुने देखिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले जलवायु परिवर्तनले मानव विकासमा देखिएका विद्यमान समस्या झन् गम्भीर बनाउने चेतावनी दिएका छन्।