एजेन्सी। सूर्यको वायुमण्डलमा बनेको विशाल ‘कोरोनल होल’ बाट निस्किएको तीव्र सौर्य हावाको प्रवाहले आज रातिदेखि सप्ताहन्तसम्म अर्थात् मे १५ देखि मे १७ सम्म पृथ्वीमा भू-चुम्बकीय आँधी उत्पन्न गराउन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। यस घटनाले पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रमा अस्थायी तर उल्लेखनीय प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले वैज्ञानिक समुदायले यसलाई नजिकबाट निगरानी गरिरहेको छ।

अमेरिकी राष्ट्रिय महासागर तथा वायुमण्डलीय प्रशासन ‘नोआ’ का स्पेस वेदर प्रिडिक्सन सेन्टरका अनुसार आगामी केही रातहरूमा, विशेषगरी राति ११ बजेदेखि बिहान २ बजेसम्म, भू-चुम्बकीय गतिविधि सबैभन्दा तीव्र हुने अनुमान गरिएको छ। यस अवधिमा सामान्य स्तरको जी१ श्रेणीको भू-चुम्बकीय आँधी उत्पन्न हुन सक्छ। जसलाई स्पेस वेदरका हिसाबले हल्का तर स्पष्ट प्रभाव देखिने अवस्था मानिन्छ।

तीव्र सौर्य हावाले पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रमा लगातार दबाब सिर्जना गर्ने भएकाले यसको प्रभाव मे १७ सम्म जारी रहन सक्ने सम्भावना पनि वैज्ञानिकहरूले औँल्याएका छन्। यस्तो अवस्थामा पृथ्वीको माथिल्लो वायुमण्डलमा रहेका कणहरू उत्तेजित हुन्छन्। जसको परिणामस्वरूप सुन्दर रङ्गीन प्रकाशहरूको झिलमिलाहट देखिने ‘अरोरा’ वा ‘नर्दर्न लाइट्स’ उत्पन्न हुन्छ।

जी१ स्तरको भू-चुम्बकीय आँधीका बेला अरोरा सामान्यतया ध्रुवीय क्षेत्रहरूमा मात्र सीमित नभई अपेक्षाकृत धेरै दक्षिणतर्फसम्म पनि देखिन सक्छ। यदि मौसम र आकाशीय अवस्था अनुकूल भयो भने अमेरिकाको अलास्का, नर्थ डकोटा, मिनेसोटा, विस्कन्सिन, मिशिगन र मेन जस्ता उत्तरी राज्यहरूमा नर्दर्न लाइट्स देखिने सम्भावना रहेको छ। कतिपय अवस्थामा त अझ दक्षिणी क्षेत्रहरूमा समेत हल्का अरोराको झलक देखिन सक्छ।

तर वैज्ञानिकहरूले यस खगोलीय घटनालाई अत्यन्तै अनिश्चित प्रकृतिको भएको स्पष्ट पारेका छन्। अरोराको दृश्यता केवल सौर्य गतिविधिमा मात्र होइन, बादलको अवस्था, प्रकाश प्रदूषण, रातको अन्धकारपन र पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रले सौर्य कणहरूलाई कसरी प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ। त्यसैले शक्तिशाली भू-चुम्बकीय आँधी भए पनि अरोरा देखिन्छ नै भन्ने कुनै निश्चितता हुँदैन।

तस्वीर स्रोत नासा 

विशेषज्ञहरूले स्पष्ट आकाश भएको, शहरको उज्यालोबाट टाढा रहेको अँध्यारो स्थानमा गएर उत्तर दिशातर्फ ध्यानपूर्वक हेर्न सुझाव दिएका छन्। यस्तो अवस्थामा आँखाले नदेखिने कमजोर अरोरालाई समेत स्मार्टफोन क्यामेराले सजिलै कैद गर्न सक्छ, किनभने आधुनिक क्यामेराहरू प्रकाशको अत्यन्त सूक्ष्म परिवर्तन पनि रेकर्ड गर्न सक्षम हुन्छन्।

स्पेस वेदर अध्ययन गर्ने वैज्ञानिकहरूका अनुसार सौर्य गतिविधि बढ्ने र घट्ने चक्र निरन्तर चलिरहन्छ, जसलाई ‘सोलर साइकिल’ भनिन्छ। यस चक्रको उच्च चरणमा यस्ता कोरोनल होल, सौर्य फ्लेयर र सौर्य आँधीहरू बढी देखिन्छन्। यिनै घटनाहरूले पृथ्वीको चुम्बकीय प्रणालीमा अस्थायी असन्तुलन ल्याउन सक्छन्।  जसले अरोरा जस्ता दृश्यात्मक प्रभावहरू उत्पन्न गर्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा प्रविधिको विकाससँगै यस्ता घटनाहरूको पूर्वानुमान अझ सटीक हुँदै गएको छ। वैज्ञानिकहरूले उपग्रह र अन्तरिक्षमा रहेका सेन्सरहरूको मद्दतले सौर्य हावाको गति, घनत्व र दिशा लगातार मापन गरिरहेका छन्, जसका आधारमा भू-चुम्बकीय आँधीको सम्भावना पहिले नै अनुमान गर्न सकिन्छ।

स्पेस वेदरसम्बन्धी अद्यावधिक जानकारीका लागि विभिन्न मोबाइल एप्स पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। ‘माइ अरोरा फोरकास्ट एन्ड अलर्ट्स’ तथा ‘स्पेस वेदर लाइभ’ जस्ता एपहरूले प्रयोगकर्तालाई आफ्नो स्थान अनुसार अरोरा देखिने सम्भावना, भू-चुम्बकीय सूचकांक र वास्तविक समयको अवस्था जानकारी गराउँछन्।

यसरी हेर्दा, सौर्य हावाबाट उत्पन्न हुने यस्ता घटनाहरू केवल वैज्ञानिक अध्ययनको विषय मात्र होइनन्, बरु पृथ्वी र सूर्यबीचको गहिरो सम्बन्धको एक दृश्यात्मक झलक पनि हुन्, जसले मानवलाई ब्रह्माण्डको विशालता र यसको निरन्तर गतिशीलताको अनुभूति गराउँछ।