काठमाडौं ।राजतन्त्रविरुद्ध सडकमा उत्रिए। गणतन्त्रका पक्षमा आवाज उठाए। प्रहरीको लाठी खाए। टाउको फुट्यो। रगत बग्यो। तर, राजनीतिक अडानबाट पछि हटेनन्।

त्यतिबेला उनको दल नेपाली कांग्रेससमेत गणतन्त्रको पक्षमा उभिइसकेको थिएन। तर, गगन थापा गणतन्त्रको पक्षमा सडकमा थिए। आज तिनै गगन थापा नेपाली कांग्रेसको सर्वोच्च नेतृत्वमा पुगेका छन्।

आठ दशक लामो इतिहास बोकेको पार्टीको सभापति बनेका छन्। यो एउटा राजनीतिक पदमा भएको परिवर्तन मात्रै होइन। कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरण र नेतृत्व परिवर्तनको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय हो ।

२०६२/६३ को जनआन्दोलनमा गगन थापा गणतन्त्रका पक्षमा सडकमा उत्रिएका चर्चित युवा नेतामध्ये एक थिए। कांग्रेसभित्रै गणतन्त्रको बहस सुषुप्त हुँदा नेता नरहरि आचार्यले वैचारिक र राजनीतिक तहबाट गणतन्त्रको पक्षमा माहोल बनाइरहेका थिए। गगन भने सडकबाट गणतन्त्रको आवाज बुलन्द गरिरहेका थिए।

उता, नेकपा एमालेकी तत्कालीन युवा नेतृ रामकुमारी झाँक्री पनि राजतन्त्रविरुद्धको आन्दोलनमा सक्रिय थिइन्। अर्कोतिर, नेकपा माओवादी सशस्त्र युद्धमार्फत राजतन्त्रको अन्त्यलाई आफ्नो राजनीतिक एजेन्डा बनाइरहेको थियो।

अन्ततः माओवादी र कांग्रेस, एमालेसहितका सात राजनीतिक दल एकै ठाउँमा उभिए। राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध १९ दिनसम्म जनआन्दोलन भयो। त्यसको परिणामस्वरूप राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्र स्थापनाको बाटो खुल्यो।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा गगन थापाको परिचय यही आन्दोलनबाट थप स्थापित भयो। उनी गणतन्त्रका पक्षमा सडकमा उत्रिने युवा नेताका रूपमा चिनिए। अहिले उनै थापा गणतन्त्र स्थापनाको आन्दोलनमा सहभागी राजनीतिक शक्तिमध्येको प्रमुख दल कांग्रेसको सभापति बनेका छन्।

तर, गगनको राजनीतिक यात्रा सहज थिएन। उनी पार्टीभित्र सधैँ प्रश्न गर्ने र फरक मत राख्ने नेताका रूपमा देखिए। आफ्नै पार्टीका नेतृत्वसँग असहमति जनाउन उनी पछि हटेनन्। सरकारका गलत निर्णयको आलोचना गर्न पनि उनी हिचकिचाएनन्।

२०८१ असार १७ गते कांग्रेसका तत्कालीन सभापति शेरबहादुर देउवा र एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीबीच सातबुँदे सहमति भयो। त्यसपछि ओलीको नेतृत्वमा सरकार गठन भयो।

संसद्का पहिलो र दोस्रो ठूला दल मिलेर सरकार बनाउनु संसदीय अभ्यासका दृष्टिले उपयुक्त नहुने भन्दै गगनले असन्तुष्टि जनाए। उनको तर्क थियो– संसदीय प्रणाली बलियो हुन प्रभावकारी प्रतिपक्ष आवश्यक हुन्छ।

१८ असोजमा काठमाडौंको टुँडिखेलमा आयोजित कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनलाई सम्बोधन गर्दै पनि गगनले विगतमा सत्ताका लागि गरिएको राजनीतिक भागबन्डाको आलोचना गरे।

कांग्रेस र एमाले नेतृत्वबीच भएको सत्ता साझेदारीले जनतामा असन्तुष्टि बढाएको र त्यसले जेनजी विद्रोहको वातावरण निर्माण गर्न भूमिका खेलेको उनको भनाइ थियो।

जेनजी विद्रोहपछि कांग्रेसभित्र नेतृत्व परिवर्तनको माग झन् बलियो बन्यो। तत्कालीन सभापति देउवा र उनकी पत्नी आरजु राणा देउवामाथि समेत विद्रोहका क्रममा आक्रमण भयो।

यही परिस्थितिमा गगनले विशेष महाधिवेशनमार्फत पार्टी नेतृत्वमा परिवर्तनको अभियान अघि बढाए। गत वर्षको पुसमा भएको विशेष महाधिवेशनबाट उनी सभापति निर्वाचित भए। त्यससँगै देउवा नेतृत्वको अध्याय समाप्त भयो।

यद्यपि, देउवा पक्षको राजनीतिक गतिविधि पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। कांग्रेसभित्र नेतृत्व र संगठनको आधिकारिकताबारे विवादका अवशेष बाँकी छन्।

अहिले १५औँ महाधिवेशनबाट गगन पुनः सभापतिमा निर्वाचित भएका छन्। उनी कांग्रेसका नवौँ सभापति बनेका छन्। यो उपलब्धि उनका लागि व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन। लामो समयदेखि पार्टीभित्र नेतृत्व परिवर्तनको माग गर्दै आएका नेता तथा कार्यकर्ताका लागि पनि महत्त्वपूर्ण घटनाक्रम हो।

गगनको राजनीतिक परिचय भाषण र विरोधमा मात्र सीमित छैन। उनी संविधानसभाका सदस्य हुँदै प्रतिनिधिसभामा पुगे। २०६४ सालमा समानुपातिक प्रणालीबाट संविधानसभा सदस्य बनेका उनी २०७० सालमा प्रत्यक्ष निर्वाचित भए।

त्यसपछि २०७४ र २०७९ सालका प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पनि विजयी भए। तर, गत वर्षको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा सर्लाही–४ बाट पराजित भए। निर्वाचनमा पराजित भए पनि पार्टी नेतृत्वमा उनको प्रभाव भने कमजोर भएन।

प्रचण्ड सरकारमा स्वास्थ्य मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हाल्दा पनि गगनले केही महत्त्वपूर्ण पहल गरेका थिए। मिर्गौला रोगको उपचार तथा प्रत्यारोपणमा सहुलियत, स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको सुरुवात, सरकारी अस्पतालमा आफ्नै फार्मेसी सञ्चालन, ७० प्रकारका औषधि निःशुल्क उपलब्ध गराउने व्यवस्था र क्यान्सरलगायत गम्भीर रोगका बिरामीलाई एक लाख रुपैयाँसम्मको आर्थिक सहायता दिने कार्यक्रम उनका कार्यकालसँग जोडिएका छन्।

गगनको राजनीतिक छविमा प्रश्न नै छैनन् भन्ने पनि होइन। नुवाकोटमा साथीहरूसँग मिलेर बाख्रापालनका लागि फार्म खोलेर सरकारी अनुदान लिएको तर बाख्रा नपालेको आरोप उनीमाथि लाग्दै आएको छ।

गगनले भने अनुदान दुरुपयोग नगरेको बताउँदै आएका छन्। उपलब्ध विवरणअनुसार सरकारी निकायबाट अनुदान दुरुपयोग गरेको ठहर भएको देखिँदैन। त्यसैले यस विषयमा आरोप र प्रमाणित तथ्यलाई अलग राखेर हेर्न आवश्यक छ।

नेपाली कांग्रेसको इतिहास आन्दोलन र राजनीतिक परिवर्तनसँग जोडिएको छ। २००७ सालमा राणाशासनको अन्त्यका लागि भएको सशस्त्र क्रान्ति, २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनमा कांग्रेसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। कांग्रेसकै नेतृत्वमा संविधानसभाबाट २०७२ असोज ३ गते नेपालको संविधान जारी भयो।

अब यही इतिहास बोकेको दलको नेतृत्व गगनको काँधमा आएको छ। उनीसँग नेता विश्वप्रकाश शर्माको सहकार्यले पार्टीभित्र नयाँ नेतृत्वको अभ्यासलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ। जेनजी पुस्ताको राजनीतिक चासो र कांग्रेसको संगठन परिवर्तनप्रतिको अपेक्षाले पनि नयाँ नेतृत्वमाथि दबाब बढाएको छ।

तर, कांग्रेसको सभापति बन्नु र कांग्रेसलाई जनताको भरोसाको पार्टी बनाउनु फरक कुरा हुन्। संगठनलाई चलायमान बनाउनु, भ्रष्टाचारविरुद्धको अडान व्यवहारमा देखाउनु र युवालाई अवसर दिनु उनका अगाडिका मुख्य चुनौती हुन्।

गगनले विगतमा अरूलाई प्रश्न गरे। अब उनलाई प्रश्न गरिनेछ। उनले अरूको नेतृत्वमाथि जवाफदेहिताको माग गरे। अब आफ्नै नेतृत्वलाई जवाफदेही बनाउनुपर्नेछ।

गणतन्त्रका लागि सडकमा आवाज उठाएका गगन थापाले अब कांग्रेसलाई कति बदल्न सक्छन्? के उनको नेतृत्वमा कांग्रेस फेरि जनताको विश्वास जितेर राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली शक्तिका रूपमा स्थापित होला? यसको उत्तर भाषणले होइन, कामले दिनेछ।