काठमाडौं। नवरात्रि देवी दुर्गाको पूजा गर्ने पर्व मात्र होइन, यो शक्ति, साधना, आत्मअनुशासन र आध्यात्मिक चेतनाको उत्सव पनि हो।

नवदुर्गाका नौ स्वरूपमध्ये दोस्रो स्वरूप माता ब्रह्मचारिणीको हो। नवरात्रिको दोस्रो दिन उनको विशेष पूजा–आराधना गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार माता ब्रह्मचारिणी तपस्या, त्याग, धैर्य, संयम र दृढ संकल्पकी प्रतीक हुन्। उनको कथा भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न माता पार्वतीले गरेको कठोर साधनासँग जोडिएको छ।

‘ब्रह्मचारिणी’ शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको हो। ‘ब्रह्म’ ले परम सत्य, आध्यात्मिक ज्ञान वा परम चेतनालाई जनाउँछ भने ‘चारिणी’ ले त्यसको खोजीमा लाग्ने वा त्यस मार्गमा आचरण गर्ने भन्ने अर्थ दिन्छ। यस अर्थमा ब्रह्मचारिणी त्यस्ती साधिकाको प्रतीक हुन्, जसले आफ्नो जीवनलाई ज्ञान, साधना र आत्मसंयमको मार्गमा समर्पित गरेकी छन्।

पौराणिक कथाअनुसार, हिमालयका राजा हिमवान् र रानी मैनाकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति बनाउने संकल्प गरिन्।

शिव गहिरो ध्यान र तपस्यामा लीन रहने भएकाले उनलाई प्राप्त गर्नु सामान्य कुरा थिएन। तर पार्वती आफ्नो उद्देश्यप्रति दृढ थिइन्। परिवारले उनलाई आफ्नो संकल्प त्याग्न आग्रह गरे पनि उनले आफ्नो निर्णय बदलिनन्। अन्ततः उनले कठोर तपस्या सुरु गरिन्।

कथाका विभिन्न संस्करणमा पार्वतीले लामो समयसम्म फलफूल, कन्दमूल र पात खाएर साधना गरेको तथा पछि भोजनसमेत त्यागेको उल्लेख पाइन्छ। उनको तपस्या, त्याग र अटल निष्ठाले उनलाई ब्रह्मचारिणीका रूपमा प्रतिष्ठित गरायो। यही साधनासँग सम्बन्धित अर्को नाम ‘अपर्णा’ पनि प्रचलित छ। धार्मिक कथाअनुसार, पार्वतीको कठोर तपस्यापछि भगवान् शिव र उनको विवाह सम्पन्न भयो।

माता ब्रह्मचारिणीको स्वरूप पनि विशेष अर्थपूर्ण छ। उनी सामान्यतया सेतो वस्त्र धारण गरेकी, एक हातमा जपमाला र अर्को हातमा कमण्डलु लिएकी तपस्विनीका रूपमा चित्रित हुन्छिन्। जपमालाले ध्यान, भक्ति र एकाग्रताको सन्देश दिन्छ भने कमण्डलुले सादगी, त्याग र संयमित जीवनको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ। उनको शान्त स्वरूपले बाहिरी प्रदर्शनभन्दा आन्तरिक शक्ति, धैर्य र आत्मविश्वास महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

नवरात्रिको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणीको पूजा गर्नुको उद्देश्य देवीप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुका साथै जीवनमा धैर्य, ज्ञान र आत्मबलको कामना गर्नु पनि हो। भक्तजनले यस दिन पूजा, ध्यान, मन्त्रजप र प्रार्थनामार्फत देवीको आराधना गर्छन्। उनको मूल मन्त्र ‘ॐ देवी ब्रह्मचारिण्यै नमः’ हो। धार्मिक विश्वासअनुसार, श्रद्धापूर्वक उनको स्मरण गर्दा मनमा शान्ति, आत्मविश्वास र कठिनाइ सामना गर्ने शक्ति प्राप्त हुन्छ।

ब्रह्मचारिणीको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। उनको कथाले आधुनिक जीवनमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक सन्देश दिन्छ। आजको प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा मानिसहरू छिटो सफलता प्राप्त गर्न चाहन्छन्। तत्काल परिणाम नआए निराश हुने, लक्ष्य परिवर्तन गर्ने वा बीचैमा प्रयास छाड्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा ब्रह्मचारिणीको जीवनकथाले सफलता प्राप्त गर्न निरन्तर प्रयास, धैर्य र अनुशासन आवश्यक हुन्छ भन्ने सम्झाउँछ।

उनको तपस्यालाई शारीरिक कष्ट सहनुको उदाहरणका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको गहिरो सन्देश आफ्नो उद्देश्यप्रति इमानदार रहनु, मनलाई अनुशासित बनाउनु र कठिन परिस्थितिमा पनि संकल्पबाट विचलित नहुनु हो। जीवनमा शिक्षा, व्यवसाय, सामाजिक सेवा वा व्यक्तिगत विकास जुनसुकै क्षेत्रमा अघि बढ्न पनि निरन्तरता र आत्मविश्वास आवश्यक पर्छ। ब्रह्मचारिणीको प्रतीकात्मकताले यिनै गुणको महत्त्व उजागर गर्छ।

माता ब्रह्मचारिणी त्यागको अर्थ आफ्नो अस्तित्वलाई नकार्नु होइन, बरु महत्त्वपूर्ण उद्देश्यका लागि अनावश्यक आकर्षण र कमजोरीमाथि नियन्त्रण राख्नु हो भन्ने प्रेरणा दिन्छिन्। त्यस्तै, धैर्यको अर्थ निष्क्रिय भएर बस्नु होइन, कठिनाइबीच पनि सही दिशामा प्रयास जारी राख्नु हो। उनको कथा संकल्प र साधनाबीचको सम्बन्ध बुझाउने धार्मिक आख्यानका रूपमा लिन सकिन्छ।

यसरी माता ब्रह्मचारिणी नवदुर्गाको दोस्रो स्वरूप मात्र नभई तपस्या, ज्ञान, आत्मसंयम र दृढ इच्छाशक्तिको प्रतीक पनि हुन्। नवरात्रिको दोस्रो दिन उनको पूजा गर्दा भक्तजनले देवीको कृपा प्राप्त हुने विश्वास राख्छन्।

उनको कथाबाट ग्रहण गर्न सकिने मुख्य शिक्षा भनेको लक्ष्यप्रति समर्पित रहनु, धैर्य कायम राख्नु र कठिनाइका बीच पनि आफ्नो मार्गबाट विचलित नहुनु हो।

यही कारण ब्रह्मचारिणीको महिमा धार्मिक परम्परामा मात्र होइन, जीवनलाई अनुशासित र उद्देश्यपूर्ण बनाउन चाहने प्रत्येक व्यक्तिका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।