काठमाडौं ।आफ्नो जन्मदिन फेब्रुअरी १४ अर्थात् प्रेम दिवसकै दिन मनाउने अभिनेत्री! कस्तो संयोग,प्रेमको प्रतीक मानिने यही दिन जन्मिएकी थिइन्, बलिउडकी सुन्दरी मधुबाला। 

तर,पर्दामा प्रेमका लागि संसारसँग लड्ने अनारकली बनेर करोडौँ दर्शकको मन जितेकी उनले आफ्नै जीवनमा चाहेको प्रेम पाउन सकिनन्। जसको सुन्दरतामा संसार मोहित थियो, उनी आफैँ भने अधुरो प्रेम, एक्लोपन र असाध्य रोगसँग संघर्ष गर्दै ३६ वर्षमै संसारबाट बिदा भइन्।

मधुबालाको जीवनको यो विरोधाभास नै उनलाई आजसम्म सम्झिरहने एउटा प्रमुख कारण हो। पर्दामा उनको मुस्कान देखेर दर्शक मन्त्रमुग्ध हुन्थे, तर त्यो मुस्कानपछाडिको जीवन त्यति सहज थिएन। प्रेममा विछोड, पारिवारिक असमझदारी र जन्मजात मुटुको रोगले उनको जीवनलाई पीडादायी बनाउँदै लगेको थियो।

सन् १९३३ फेब्रुअरी १४ मा दिल्लीमा जन्मिएकी मधुबालाको वास्तविक नाम मुमताज जहाँ बेगम देहलवी थियो। सानै उमेरमा चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गरेकी उनले बालकलाकारका रूपमा अभिनय सुरु गरिन्। परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले चलचित्र उनका लागि रहर मात्र थिएन, परिवारको जीवन धान्ने माध्यमसमेत थियो। कम उमेरमै जिम्मेवारी बोकेर अघि बढेकी उनी पछि भारतीय चलचित्र क्षेत्रकै चर्चित अभिनेत्री बनिन्।

‘महल’, ‘तराना’, ‘मिस्टर एन्ड मिसेस ५५’, ‘चल्तीका नाम गाडी’ र ‘मुगल–ए–आजम’ जस्ता चलचित्रले उनलाई लोकप्रियताको शिखरमा पुर्‍याए। विशेषगरी ‘मुगल–ए–आजम’ मा अनारकलीको भूमिकाले उनको नाम भारतीय सिनेमाको इतिहासमा अमर बनायो। प्रेमका लागि संघर्ष गर्ने अनारकलीको भूमिकामा देखिएकी मधुबालाको आफ्नै जीवनमा पनि प्रेम र विछोडको कथा चलिरहेको थियो। पर्दाको पात्र र वास्तविक जीवनबीचको यही समानताले उनको कथालाई थप मार्मिक बनाउँछ।

मधुबालाको प्रेम जीवनको चर्चा गर्दा अभिनेता दिलीप कुमारको नाम छुटाउन सकिँदैन। ‘तराना’ चलचित्रमा सँगै काम गर्ने क्रममा नजिकिएका उनीहरूबीच गहिरो प्रेम सम्बन्ध विकसित भएको बताइन्छ। उनीहरूको सम्बन्ध विवाहसम्म पुग्ने अपेक्षा गरिएको थियो। तर प्रेममा भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन रहेछ। पारिवारिक हस्तक्षेप, परिस्थितिको दबाब र चलचित्र ‘नयाँ दौर’ सँग जोडिएको कानुनी विवादले उनीहरूको सम्बन्धमा जटिलता थप्यो।

मधुबालाका पिता अताउल्लाह खान र दिलीप कुमारबीचको असमझदारी पनि सम्बन्ध टुट्नुको एउटा कारणका रूपमा उल्लेख गरिन्छ। परिवारका सदस्यहरूले सार्वजनिक गरेका विवरणअनुसार, विवाद बढ्दै जाँदा उनीहरूको प्रेम सम्बन्ध कमजोर बन्दै गयो। अन्ततः मधुबाला र दिलीप कुमार एक हुन सकेनन्।

कसैलाई गहिरो प्रेम गर्नु र उसैसँग जीवन बिताउन नपाउनु कति पीडादायी हुन्छ, मधुबालाको कथाले त्यसको झल्को दिन्छ। तर उनीहरूको सम्बन्ध किन र कसरी अन्त्य भयो भन्ने विषयमा विभिन्न विवरण पाइन्छन्। त्यसैले उनको प्रेम विछोडलाई एउटै कारणमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। यति भने स्पष्ट छ- दिलीप कुमारसँगको सम्बन्ध उनको जीवनको सबैभन्दा चर्चित र भावनात्मक अध्यायमध्ये एक बन्यो।

दिलीप कुमारसँगको सम्बन्ध टुटेपछि मधुबालाको जीवनमा गायक तथा अभिनेता किशोर कुमार आए। उनीहरूले सँगै चलचित्रमा अभिनय गरेका थिए र पछि विवाह गर्ने निर्णय गरे। सन् १९६० मा २७ वर्षको उमेरमा मधुबालाले किशोर कुमारसँग विवाह गरिन्। तर यो विवाह उनको जीवनमा सुखको नयाँ अध्याय बनेर आयो कि थप जटिलता लिएर आयो भन्ने प्रश्न उनको जीवनकथासँगै जोडिएर रह्यो।

विवाहको समयमा नै मधुबालाको स्वास्थ्य गम्भीर अवस्थामा पुगिसकेको थियो। उनलाई जन्मजात मुटुको समस्या थियो। मुटुको बीचको भित्तामा प्वाल परेको अवस्थाका कारण उनको शरीरमा विभिन्न समस्या देखिन्थे। त्यसबेला रोगको उपचारका विकल्प सीमित थिए। चिकित्सकहरूले उनको स्वास्थ्यबारे गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका थिए।

विवाहपछि मधुबाला र किशोर कुमार उपचारका लागि लन्डन पुगे। तर उपचारले अपेक्षित परिणाम दिन सकेन। उनको स्वास्थ्य अवस्था कमजोर हुँदै गयो र चलचित्र क्षेत्रमा फर्किने सम्भावना पनि कम हुँदै गयो। पर्दामा ऊर्जावान् र जीवन्त देखिने अभिनेत्री वास्तविक जीवनमा भने आफ्नै शरीरसँग संघर्ष गरिरहेकी थिइन्।

मधुबालाको जीवनको सबैभन्दा पीडादायी पक्षमध्ये एक उनको एक्लोपनबारे सार्वजनिक भएका विवरण हुन्। परिवारका सदस्यहरूले दिएका केही विवरणअनुसार, स्वास्थ्य बिग्रिएपछि उनी मुम्बईस्थित घरमा नर्स र सहयोगीको साथमा समय बिताउँथिन्। किशोर कुमारसँगको उनको सम्बन्धमा दूरी बढेको पनि बताइन्छ। यद्यपि उनीहरूको वैवाहिक जीवनबारे सार्वजनिक विवरणहरू एकरूप छैनन्, त्यसैले यी घटनालाई निश्चित निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिँदैन।

मधुबालाले जीवनमा प्रेम खोजिन्, परिवारका लागि जिम्मेवारी निर्वाह गरिन् र चलचित्र क्षेत्रमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाइन्। तर उनले चाहेजति सहज र सुखी जीवन पाउन सकिनन्। उनको स्वास्थ्यले उनलाई क्रमशः सक्रिय जीवनबाट टाढा धकेल्दै लग्यो। अभिनय, लोकप्रियता र प्रशंसकको माया हुँदाहुँदै पनि रोगसँगको संघर्षमा उनी असहाय बन्दै गइन्।

सन् १९६९ फेब्रुअरी २३ मा मधुबालाको निधन भयो। उनी जम्मा ३६ वर्षकी थिइन्। फेब्रुअरी १४ मा जन्मिएकी मधुबाला आफ्नो जन्मदिनको नौ दिनपछि संसारबाट बिदा भइन्। जीवनको उत्तरार्धमा उनले भोगेको स्वास्थ्यसम्बन्धी पीडा र अधुरो रहन गएको जीवनयात्राले उनको कथालाई अझ दुःखद बनाउँछ।

मधुबालाको मृत्युले एउटा कलाकारको जीवन समाप्त गर्‍यो, तर उनको लोकप्रियता समाप्त भएन। उनको अभिनय आज पनि हेरिन्छ, तस्बिर आज पनि सम्झनाको हिस्सा बन्छन् र उनको प्रेमकथा आज पनि चर्चाको विषय बन्छ। उनको सौन्दर्यको प्रशंसा गर्दा धेरैले बिर्सन सक्छन्- त्यो मुस्कानको पछाडि रोग, निराशा र संघर्षसँग जुधिरहेकी एक महिला थिइन्।