काठमाडौं । मस्तिष्कको घातक क्यान्सर ग्लियोब्लास्टोमाका कोषले आफू वरिपरिको वातावरणको भौतिक अवस्थाको प्रभाव लामो समयसम्म कायम राख्ने र त्यसअनुसार आफ्नो व्यवहार बदल्ने गरेको वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाएका छन्। नयाँ अध्ययनले बाक्लो तरल वातावरणमा लामो समयसम्म रहँदा क्यान्सर कोषको आकार सानो हुने, लचकता बढ्ने र साँघुरा ठाउँबाट समेत अघि बढ्न सक्ने क्षमता विकास हुने देखाएको छ। यस्तो परिवर्तनले क्यान्सरलाई वरिपरिको स्वस्थ तन्तुमा फैलिन अनुकूल अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ।

ग्लियोब्लास्टोमा मस्तिष्कको अत्यन्त आक्रामक क्यान्सर हो। यसका कोष मूल ट्युमरमा सीमित नरही वरिपरिको स्वस्थ तन्तुभित्र प्रवेश गर्दै फैलिन सक्छन्। यस क्रममा तिनले फरक भौतिक अवस्थाको सामना गर्छन्। अध्ययनअनुसार, ट्युमरको फैलिने बाहिरी क्षेत्रमा रहेको तरल पदार्थ भित्री भागको तुलनामा करिब आठ गुणासम्म बढी चिपचिपो हुन सक्छ।

सामान्यतया बाक्लो तरलले कोषको आवागमनमा अवरोध सिर्जना गर्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर अनुसन्धानले लामो समयसम्म यस्तो वातावरणमा रहँदा क्यान्सर कोषले आफूलाई अनुकूल बनाउँदै झन् सहज रूपमा अघि बढ्न सक्ने देखाएको छ।

चीनको चोङछिङ जनरल अस्पताल र चोङछिङ विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले मानव ग्लियोब्लास्टोमाका दुई प्रकारका कोषमा परीक्षण गरेका थिए। उनीहरूले यी कोषलाई एक महिनासम्म ७.१ सेन्टिपोइज चिपचिपापन भएको तरल माध्यममा हुर्काए। यो अवस्था ट्युमरको फैलिने सीमाक्षेत्रमा पाइने वातावरणसँग मिल्दोजुल्दो थियो।

एक महिनापछि दुवै प्रकारका कोषको आकार घटेको र लचकता बढेको पाइयो। सामान्य तरलमा हुर्काइएका कोषको तुलनामा बाक्लो तरलमा अनुकूलित कोष प्रयोगशालामा बनाइएको परीक्षण उपकरणभित्र छिटो र टाढासम्म पुग्न सफल भए। तिनले साँघुरा खाली ठाउँबाट समेत पार हुन सक्ने क्षमता देखाए।

कोषहरू साँघुरा मार्गबाट अघि बढ्दा तिनको केन्द्रकसमेत च्यापिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले अवलोकन गरे। यस क्रममा वाईएपी नामक प्रोटिन कोषको केन्द्रकभित्र जम्मा भएको पाइयो। यो प्रोटिनले भौतिक बलप्रति कोषको प्रतिक्रिया र जिनको गतिविधि नियमन गर्न भूमिका खेल्छ। यसको स्थानमा आएको परिवर्तनले वातावरणबाट उत्पन्न दबाबले कोषभित्रका जैविक संकेत प्रणाली सक्रिय बनाएको हुन सक्ने देखाउँछ।

यस्ता परिवर्तन कसरी उत्पन्न हुन्छन् भन्ने अध्ययन गर्न अनुसन्धान टोलीले विशेष खुला सूक्ष्म तरल प्रवाहसम्बन्धी उपकरण विकास गरेको थियो। परम्परागत बन्द उपकरणमा कोष र उपकरणको भित्ताबीच घर्षण हुने, अक्सिजन तथा पोषक तत्त्वको उपलब्धता सीमित हुने र लामो समयसम्म कोषलाई जीवित राख्न कठिन हुने समस्या हुन्छ। नयाँ उपकरणमा दुई तहको झिल्ली, हटाउन मिल्ने ढकनी र सूक्ष्म खम्बाहरूको संरचना राखिएको थियो।

यसबाट अनुसन्धानकर्ताहरूले कोषको आवागमन कहिले सुरु हुन्छ भन्ने नियन्त्रण गर्न, साँघुरो ठाउँबाट अघि बढ्दा केन्द्रकमा हुने परिवर्तन प्रत्यक्ष अवलोकन गर्न र कोषलाई एक महिनासम्म प्रयोगशालामा हुर्काउन सके। यसले तरलको चिपचिपापनबाट उत्पन्न प्रभावलाई अन्य भौतिक प्रभावबाट छुट्याएर अध्ययन गर्न सहयोग पुर्‍यायो।

अनुसन्धानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष दुवै प्रकारका क्यान्सर कोषले वातावरणअनुसार फरक आणविक प्रतिक्रिया देखाउनु हो। पहिलो प्रकारका कोषमा मेसेन्काइमल रूपान्तरणसँग मिल्दोजुल्दो परिवर्तन देखियो। यो प्रक्रिया कोषको गतिशीलता र तन्तुमा प्रवेश गर्ने क्षमतासँग सम्बन्धित छ। यी कोषमा क्यान्सरको फैलावटसँग जोडिएका सीडी४४, एफएन१ र एमएमपी९ जिनको गतिविधि बढेको पाइयो।

तर दोस्रो प्रकारका कोषमा आकार र आवागमनमा उस्तै परिवर्तन देखिए पनि जिनको अभिव्यक्तिमा दीर्घकालीन उल्लेखनीय बदलाव देखिएन। यसले एउटै प्रकारको भौतिक वातावरणले फरक क्यान्सर कोषमा फरक जैविक प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्न सक्ने देखाएको छ।

प्रोटिनको विश्लेषण गर्दा बाक्लो तरलमा रहँदा उत्पन्न भएका केही परिवर्तन कोषलाई पुनः सामान्य वातावरणमा फर्काएपछि पनि कायम रहेको पाइयो। यसको अर्थ, वातावरणको भौतिक प्रभाव कोषमा तत्कालीन प्रतिक्रियामा मात्र सीमित नहुन सक्छ। लामो समयसम्मको सम्पर्कले कोषको व्यवहारमा टिकिरहने जैविक छाप छोड्न सक्ने सम्भावना छ। यही विशेषतालाई वैज्ञानिकहरूले क्यान्सर कोषको ‘यान्त्रिक स्मृति’ का रूपमा अध्ययन गरिरहेका छन्।

यस खोजले मस्तिष्कको क्यान्सर फैलिने प्रक्रिया बुझ्ने नयाँ बाटो खोल्न सक्छ। ट्युमर वरिपरिको वातावरणले कोषलाई भौतिक रूपमा रोक्ने मात्र नभई तिनको आकार, लचकता र आवागमन गर्ने क्षमतासमेत बदल्न सक्छ। यद्यपि, प्रयोगशालामा प्राप्त यी नतिजाले मानिसमा क्यान्सर कुन गतिमा फैलिन्छ वा कुनै उपचार कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने कुरा प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गर्दैनन्। त्यसका लागि थप अनुसन्धान आवश्यक छ।