अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रुपमा इरानमा हमला गरेपछि पश्चिम एसियामा तनाव बढेको छ । इजरायली-अमेरिकी आक्रमणमा परी इरानका सर्वोच्च नेता आयातुल्लाह अली खामेनीसहित ४० उच्च अधिकारीको मृत्यु भइसकेको छ ।

इरानले पनि इजरायलमा लगातार रकेट, मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरिरहेको छ । साथै, अमेरिकी सेनाका बेस रहेका अन्य पश्चिम एसियाली मुलुकहरूमा पनि लगातार मिसाइल र ड्रोन पठाइरहेको छ। खाडी मुलुकहरूमा लगातार विष्फोटको आवाज आइरहेको समाचार प्रकाशित भइरहेका छन् । कतार, युएइ, इराक, कुवेत, बहराइन लगायतका देशमा रहेका अमेरिकी सेनाका बेस आसपास इरानका मिसाइल तथा ड्रोनले लगातार हमला गरिरहेका छन् ।

खाडी मुलुकहरूको संगठन जीसीसीले इरानलाई छिमेकीहरूसँग युद्ध लड्नु इरानको हितमा नहुने चेतावनी दिएका छन् । साउदी अरेबियाले त प्रतिआक्रमणको चेतावनी नै दिइसकेको छ ।

इजरायलमाथि हिजबुल्लाह लगायतका संगठनले पनि आक्रमण गरिरहेका छन् भने इजरायलले जवाफी कारबाही थालेको छ । उसले दक्षिणी लेबनानमा लगातार मिसाइल खसालिरहेको छ।

अब प्रश्न पश्चिम एसियाको आकाशमा मडारिएको यो संकट गहिरिन्छ कि गहिरिँदैन भन्ने होइन । प्रश्न त संकट कति र कसरी गहिरिन्छ भन्ने हो । के अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आह्वान गरेजस्तै इरानी जनताले इस्लामिक शासन ढाल्नेछन्?  वा, सन् १९७९ देखि कठोर चुनौतिका बावजुद शासन गर्दै आएको इस्लामिक गणतन्त्र यस पटक पनि नविकरण हुने छ ?

अमेरिकी-इजरायली आक्रमणपछिका सम्भावित पाँच सम्भावित परिदृश्य यस्ता छन्, जसले इरान र पश्चिम एसियामा व्यापक प्रभाव पार्ने छन् ।

१. इरानी प्रतिक्रिया

ट्रम्प-नेतान्याहुको जोडीलाई इरानले तेल अविवमा लगातार आक्रमण गरेर जवाफ दिइरहेको छ । तेहरानले संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, कतार, बहराइन र साउदी अरेबियामाथि पनि आक्रमण गरेको छ।

इरानसँग ब्यालिस्टिक मिसाइल, क्रुज मिसाइल र ड्रोनको ठूलो भण्डार छ। त्यसमाथि, इराक र सिरियामा तैनाथ अमेरिकी सैनिकहरूलाई र इजरायली सहरहरूलाई निशाना बनाउन सक्षम क्षेत्रीय शक्तिहरू पनि उसको पहुँचमा छन्।

अमेरिकी सैन्य अड्डाहरू, खाडीमा रहेका सैन्य सम्पत्ति वा इजरायली जनघनत्व भएका क्षेत्रहरूमाथि आक्रमण भए संघर्षले अझ व्यापक रूप लिनेछ । यसले निम्त्याउने दीर्घकालीन युद्धका लागि वाशिङ्टनको दृढता परीक्षणमा पर्नेछ।

इरानले होर्मुजको गल्छीसहित खाडीका समुद्री मार्गहरू अवरुद्ध हुनसक्नेछ र यसको सुरुवात भइसकेको छ । पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य आकाशिने छ । विश्व बजारमा सबैकुरामा महंगी बढ्न थाल्ने छ । त्यसैले, इरानी प्रतिक्रियाबाट सिंगो विश्व प्रभावित हुनेछ । इरानको प्रतिक्रिया जति सशक्त हुन्छ, त्यति नै विश्व प्रभावित हुँदै जानेछ ।

जवाफी कारबाहीमा इरान कति दृढ र व्यापक हुन्छ भन्ने कुराले यो युद्ध कतिसम्म लम्बिन्छ र कति व्यापक हुन्छ भन्ने भर पर्ने छ ।

२. क्षेत्रीय युद्धको सम्भावना

इरान एक्लै लड्दैन। लेबननमा हिजबुल्लाह, इराकमा सशस्त्र मिलिशिया, यमनमा हुथी र अन्य सहयोगी समूहहरू मिलेर एउटा यस्तो सञ्जाल बनाउँछन्, जो एकसाथ धेरै मोर्चाहरू खोल्न सक्षम छ। अहिले नै इजरायल र हेज्बुल्लाहबीचको संघर्ष चर्किइसकेको छ ।

यी शक्तिहरू सक्रिय हुँदा इजरायलले उत्तर र दक्षिण दुवैतिरबाट एकैसाथ आक्रमण भोग्नु पर्ने हुन्छ । यसले खाडी राज्यहरूमा रहेका अमेरिकी फौजलाई पनि विभिन्न दिशाबाट हमलाको जोखिममा पार्नेछ।

बहुमोर्चाको युद्धले अमेरिकी रणनीतिलाई अत्यन्तै जटिल बनाउनेछ । थप क्षेत्रीय शक्तिहरूलाई संघर्षमा तान्न सक्छ । यसले इरान र इजरायल-अमेरिकाबीचको परम्परागत शत्रुतालाई पश्चिम एसियाको क्षेत्रिय युद्धमा बदल्न सक्छ । इजरायलले विगतमा यस्ता युद्धको सामना गरे पनि उसले इरानजस्तो शक्तिशाली शत्रुसँग सिधै युद्ध लडेको थिएन ।

३. विद्रोहको ज्वाला

ट्रम्पले खुलेआम सत्तापलकटको आह्वान गर्दै इरानी जनतालाई युद्ध सकिएपछि आफ्नो सरकार आफैं हाँक्न आग्रह गरेका छन् ।

इरानमा वर्षको सुरुदेखि नै विरोध प्रदर्शनहरू भइरहेका थिए । सरकारले त्यसमाथि निर्मम दमन गर्दै आएको थियो । ‘स्टेट अफ युनियन’ सम्बोधनमा ट्रम्पले ३२,००० इरानी नागरिक मारिएको दाबी गरेका छन् तर यसको स्वतन्त्र पुष्टी भने भएको छैन । अन्य समूहहरूले दिएको तथ्याङ्क त्यो भन्दा निकै कम छ । तर विरोध प्रदर्शनहरूको व्यापकता र दमनको क्रूरता निर्विवाद छ।

अमेरिकी हमलाले विशेषगरी इरानी युवा पुस्तालाई फेरि सडकमा ओर्लन उत्साहित बनाउन सक्छ। यदि सुरक्षाबलहरू युद्धमा व्यस्त भए वा तनावमा पर्यो भने आन्दोलन एकदमै चाँडै फैलिन सक्छ।

तर, इरानीसत्तासँग विद्रोहमाथि प्रभावकारी दमन गर्ने लामो इतिहास र अनुभव छ । यहाँ जुनसुकै नयाँ आन्दोलनले तत्काल र कठोर प्रतिक्रियाको सामना गर्नुपर्नेछ। यो जोखिमबाट माथि उठेर कठोर इस्लामिक सत्तालाई घुँडा टेकाउन सहज छैन ।

साथै, अमेरिकी सैन्य हस्तक्षेपले राष्ट्रवादी आक्रोश भड्काउने जोखिम पनि छ । त्यो केवल कट्टरपन्थी इस्लामवादीमा मात्र सीमित हुँदैन। सरकारको विरोध गर्ने धेरै इरानीहरू पनि बाहिरी हस्तक्षेपको घोर विरोध गर्न सक्छन्। अन्तत: यसले वर्तमान सत्तालाई नै साथ दिने छ ।

४. राजतन्त्रको पुनरागमन

इरानमा सत्तापलट हुनेभए अपदस्त राजाका छोरा रेजा पहल्वीसहित निर्वासित विपक्षी नेताहरूको भूमिका केन्द्रमा आउँछ। राजतन्त्रवादी सञ्जालहरू प्रवासी इरानी समुदायमा र देशभित्र पनि केही हदसम्म सक्रिय छन्।

सत्ता पलट हुने स्थिति आएमा विदेशमा रहेका विपक्षी नेताहरू आफूलाई संक्रमणकालीन व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्न सक्छन्। त्यसपछि पश्चिमी र पश्चिम एसियाली सरकारहरूमाथि उनीहरूलाई मान्यता दिने कि नदिने भन्ने दबाब पर्नेछ।

तर, इरानको राजनीतिक परिदृश्य पूर्णरूपमा विखण्डित छ। रेजा पहल्वी र अपदस्थ राजघराना देशभित्र खासै लोकप्रीय छैन । त्यसैले, पश्चिमा शक्तिहरूले चाहेको यो पुनरागमन जटिल र विवादित हुनेछ वा तत्काल असम्भव हुनेछ । यदी राजतन्त्रको पुनारागमन भए यसले इरानभित्र नयाँ द्वन्दव सिर्जना गर्ने छ । र, राजतन्त्रको प्रतिवाद विभिन्न विचारधाराका समूहले गर्ने छन् । यसमा इस्लामिक कट्टरपन्थी, बामपन्थी र मध्यमार्गी राष्ट्रवादीसमेत पर्ने छन् ।

५. इस्लामिक सत्ताको निरन्तरता

सम्भवत: सबैभन्दा बलियो परिणाम यही हुनसक्छ । सन् १९७९ देखि यति प्रभावकारी ढङ्गले आफूलाई जोगाउँदै आएको इस्लामिक गणतन्त्रले आयातुल्लाह अली खामेनीको अनुपस्थितिमा आफूलाई पुन नविकरण गर्ने छ । यसको सुरक्षा संयन्त्र, विशेषगरी रिभोलुसनरी गार्ड, अझै शक्तिशाली छ र राज्यमा गहिरो रूपमा जरा गाडेको छ।

यो शासन संरचना टिकिरहनका लागि नै बनेएको छ। खामेनी मारिए पनि इस्लामिक गणतन्त्रको संरचना निरन्तरताका लागि तयार छ। धार्मिक संस्थाहरू, आईआरजीसी र सुरक्षा निकायहरूमा सत्ता विकेन्द्रित छ, जसले उत्तराधिकार र व्यवधानको लागि आफूलाई पहिल्यै तयार पारेको छ। आदेश शृङ्खलाहरू तहगत छन्, उपनायकहरू पूर्वनिर्धारित छन्। सम्पूर्ण व्यवस्था बमबारी वा हत्याको प्रयत्नको बीच पनि सञ्चालन हुनसक्ने गरी संकुचित वृत्तहरूमा अधिकार केन्द्रित छ। एउटा मात्र हमलाले यो राज्यलाई भत्काउन सम्भव छैन।

बरू यो हमलाले कट्टरपन्थीहरूलाई थप बलियो बनाउन सक्छ, शासन विरोध प्रदर्शनहरूमाथि झन् कठोर दमन गर्दै नियन्त्रण बढ्न सक्छ। सबैभन्दा सम्भावित परिणाम भए पनि यो खतरनाक पनि छ। हमलाले अल्पकालका लागि इरानको क्षमता कमजोर पार्ला तर कठोर र चरमपन्थी शासनको आत्मविश्वास बढाएर जाने छ ।