अमेरिका र इजरायलले गत शनिबार इरानमा संयुक्त आक्रमण गर्दै सर्वोच्च नेता अयातुल्लाह खामेनी र थुप्रै वरिष्ठ अधिकारीहरूलाई मारेपछि तेहरानले तुरुन्तै जवाफी कारबाहीको घोषणा गर्यो। इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेश्कियानले आइतबार यो जवाफ देश र जनताको ‘कर्तव्य र वैध अधिकार’ भएको बताए। यो युद्ध कति लामो समयसम्म जान सक्छ? यसको जवाफ इरानको हतियार भण्डारमा लुकेको छ।

रक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार इरानसँग मध्यपूर्वमा सबैभन्दा ठूलो र विविधतायुक्त मिसाइल भण्डार छ। २०२२ मा अमेरिकी केन्द्रीय कमान्डका जनरल केनेथ म्याकेन्जीले इरानसँग ३,००० भन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइल रहेको अनुमान गरेका थिए। तर जून २०२५ मा इजरायलसँग भएको १२ दिने युद्धमा इरानले ठूलो क्षति व्यहोर्नु पर्यो। त्यस युद्धमा इरानले करिब ५५० मिसाइल प्रहार गरेको थियो । इजरायलले इरानको भण्डारको एक-तिहाइदेखि आधासम्म नष्ट गरेको थियो । जसले गर्दा उपलब्ध मिसाइलको संख्या एक हजारदेखि एक हजार दुई सयको बीचमा झर्यो र मोबाइल लञ्चरहरू ४८० बाट घटेर करिब १०० मात्र रह्यो। त्यसपछि इरानले आफ्नो भण्डार पुनः निर्माण गर्दै हाल करिब २,००० मिसाइलको स्तरमा पुर्याएको अनुमान छ।

कम समयमा हान्न मिल्ने छोटो दूरीका मिसाइल

१५० देखि ८०० किलोमिटर दायराका छोटो दूरीका मिसाइलहरू, फातेह, जुल्फिकार र कियाम-१, मुख्यतः खाडी देशहरूमा रहेका अमेरिकी अड्डाहरूलाई लक्षित गर्न बनाइएका हुन्। यी छोटो दूरीका मिसाइल र ड्रोन जून २०२५ को युद्धमा धेरै हदसम्म सुरक्षित रहे । इरानसँग अझै हजारौंको संख्यामा यस्ता हतियार रहेको अनुमान गरिन्छ। यिनका लागि उड्ने समय धेरै कम हुने भएकाले शत्रुले प्रतिक्रिया जनाउन भ्याउँदैन।

मध्यम दूरीका मिसाइल

शहाब-३, सेज्जिल, गादर-१, खेइबर शेकान, र खोर्रमशहर जस्ता मिसाइलहरूको दायरा १,५०० देखि २,००० किलोमिटर छ। इजरायलसम्म पुग्न सक्ने अर्थात् कम्तीमा १,३०० देखि २,००० किलोमिटर दायराका मिसाइलहरूको संख्या १,०००देखि २,००० को बीचमा रहेको अनुमान छ। यी मिसाइलहरूले इजरायलका साथसाथै कतार, बहराइन, कुवेत, साउदी अरेबिया र संयुक्त अरब इमिरेट्समा रहेका अमेरिकी सैन्य ठेगानाहरूलाई पनि आफ्नो दायरामा राख्छन्। सेज्जिल विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ किनभने यो ठोस इन्धनमा चल्छ र छिटो प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ।

हाइपरसोनिक मिसाइल- सबैभन्दा नयाँ र खतरनाक

जून २०२३ मा इरानले आफ्नो पहिलो हाइपरसोनिक मिसाइल फत्ताह-१ को औपचारिक अनावरण गर्यो। आईआरजीसीका एयरोस्पेस कमान्डर ब्रिगेडियर जनरल अमिर अली हाजिजादेहले भनेका थिए, ‘यो मिसाइल वायुमण्डलभित्र र बाहिर दुवैतर्फ परिवर्तन गर्दै उड्न सक्छ र संसारका सबै एन्टि-मिसाइल प्रणाली भेदन गर्न सक्षम छ। इरानका अनुसार फत्ताह-१ को दायरा १,४०० किमी र फत्ताह-२ को दायरा १,५०० किमी छ । यी मिसाइल म्याक १३देखि १५ को गतिमा उड्न सक्छन्।

फत्ताह श्रृंखलाका मिसाइलको संख्या सार्वजनिक रूपमा पुष्टि भएको छैन। जून २०२५ को युद्धमा यी मिसाइल प्रयोग भएका थिए । त्यसपछि इरानले तीव्र गतिमा उत्पादन जारी राखेको जनाइएको छ। फत्ताह-१ ठोस इन्धनमा चल्ने भएकाले यसको लागि प्लानेटरी मिक्सर नामक विशेष यन्त्र अनिवार्य छ । यो यन्त्रको आपूर्ति रोक्न अमेरिकी विशेष सैन्य बलले डिसेम्बर २०२५ मा हिन्द महासागरमा चीनबाट आउँदै गरेको एउटा कार्गो जहाज नै रोकेको थियो। यसले फत्ताह उत्पादनको संख्या सीमित छ र आपूर्ति श्रृंखलामा व्यवधान आए उत्पादन रोकिन सक्छ भन्ने संकेत गर्छ ।

कतिपय विज्ञले भने यी मिसाइलहरू हाइपरसोनिक नभएको दाबी गर्ने गरेका छन् । इन्टरनेशनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्राटेजिक स्टडिजका अनुसन्धानकर्ता फाबियान हिन्जले फत्ताह मिसाइललाई ‘साँचो हाइपरसोनिक’ वर्गमा राख्न नमिल्ने दाबी गरेका छन् । ‘यो न हाइपरसोनिक ग्लाइडर हो, न हाइपरसोनिक क्रुज मिसाइल,’ उनको दाबी छ, ‘बरु यो एउटा ब्यालिस्टिक मिसाइल होऽ जसमा अन्तिम चरणमा थप रकेट मोटर जडान गरिएको छ।’ फत्ताह-२ हाइपरसोनिक ग्लाइड भेहिकल युक्त भएको दाबी गरिए पनि पश्चिमी विश्लेषकहरूले यसमाथि ठूलो शंका गरेका छन् ।

फत्ताह-१ पूर्णतः आईआरजीसी एयरोस्पेस फोर्सद्वारा घरेलु रूपमा निर्मित हो। तर, यसको उत्पादनका लागि चाहिने ठोस इन्धन बनाउने सामग्री र उपकरण भने चीनबाट आउँछ, जुन निर्भरता नै अहिले यो कार्यक्रमको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी बनेको छ।

अमेरिकी गुप्तचर निर्देशालय (ओडीएनआइ) को मार्च २०२५ को वार्षिक खतरा मूल्यांकनले उल्लेख गरेको छ, ‘इरानले आफ्नो घरेलु मिसाइल र ड्रोन प्रणालीको सटीकता र विनाशकारी क्षमता बढाउन निरन्तर लगानी गरिरहेको छ, र यस क्षेत्रमा यसको भण्डार सबैभन्दा ठूलो छ।’

इरानले उत्तर कोरियाको सहयोगमा शहाब र गादर मिसाइल विकास भयो, रसियाली डिजाइनबाट सौमार क्रुज मिसाइल बनाइयो । र, चीनले पनि इरानको मिसाइल क्षमता पुनर्निर्माणमा ठूलो भूमिका खेलेको छ, जून २०२५ को युद्धपछि चीनले इरानलाई झण्डै २,००० टन सोडियम पर्क्लोरेट पठाएको थियो । जो ठोस इन्धन मिसाइल बनाउनका लागि अत्यावश्यक रासायनिक पदार्थ हो।

इरानले आफ्नै कारखानामा मिसाइल बनाउँछ तर त्यसका लागि चाहिने प्रविधि, डिजाइन र कच्चा पदार्थ चीन, उत्तर कोरिया र रसियाबाट आउँछ। यो निर्भरता नै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धको केन्द्रीय विषय बनेको छ।

क्रुज मिसाइल र ड्रोन

सौमार, हुवेइजेह, पावेह र या-अली जस्ता क्रुज मिसाइलहरू होचो उडेर रडारको आँखाबाट बच्न सक्छन्। सौमारको दायरा २,५०० किलोमिटरसम्म पुग्छ। यीसँगै, इरानले ड्रोनहरूलाई एकैपटक ठूलो संख्यामा प्रयोग गरी शत्रुको वायु सुरक्षा प्रणालीलाई थकाउने रणनीति अपनाउँछ। जब ब्यालिस्टिक मिसाइलको क्षमता घट्दै जान्छ, इरान क्रमशः ड्रोन र क्रुज मिसाइलको प्रयोग बढाउने गर्छ।

भूमिगत मिसाइल सहर: अन्तिम सुरक्षा कवच

इरानसँग देशभरका सबै प्रान्त र सहरहरूमा मिसाइल अड्डाहरू छन्, जसमध्ये धेरै ५०० मिटर गहिरो भूमिगत सुरंगमा छन्। यी भूमिगत भण्डारहरूले शत्रुको प्रथम आक्रमणपछि पनि इरानलाई जवाफी क्षमता कायम राख्न मद्दत गर्छ। फेब्रुअरी २०२६ को एक विश्लेषण रिपोर्टले १,००० देखि ३,००० किलोमिटर दायराका मिसाइलका लागि इरानमा २५ वटा प्रमुख ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रक्षेपण अड्डा रहेको पहिचान गरेको छ।

होर्मुज गल्छीको नियन्त्रण: आर्थिक हतियार

इरानको रणनीति भूमि लक्ष्यमा मात्र सीमित छैन। होर्मुज गल्छीबाट विश्वको तेल व्यापारको ठूलो हिस्सा गुज्रिन्छ। इरानी क्रान्तिकारी गार्ड कोर्पस (आईआरजीसी) ले एन्टि-शिप मिसाइल, नौसैनिक माइन, ड्रोन र छिटो आक्रमण गर्ने जहाजहरूबाट समुद्री व्यापारमा खलल पार्न सक्छ। पहिले नै तीनवटा ट्यांकरमा आक्रमण भइसकेका छन् । विभिन्न कम्पनीले आफ्ना जहाजहरू यो क्षेत्रमा पठाउन बन्द गरिसकेका छन् ।

छद्म समूहहरू

इरानसँग आफ्नै सैन्य शक्तिका अतिरिक्त लेबनानको हेजबोल्लाह र यमनका हुथी विद्रोहीहरू पनि छन्, जसले खामेनीको हत्यापछि तेहरानप्रति समर्थन जनाउँदै युद्धमा सहभागी भएका छन्। इरानी अधिकारीहरूले स्पष्ट रूपमा भनेका छन्, ‘यो एकल जवाफी प्रहार नभई निरन्तर अभियान हो र यो युद्ध कुनै पनि हालतमा सीमित रहने छैन।’