डेर अल–बालाह। गाजामा लागू भएको युद्धविरामले शुक्रबार छ महिना पूरा गरेको छ, तर अपेक्षित शान्ति र स्थिरताको सट्टा यसले अधुरो प्रतिबद्धता, मानवीय सङ्कट र कूटनीतिक ढिलाइको कठोर यथार्थ उजागर गरेको छ ।

यही अनुभवले अहिले इरानसँगको नाजुक युद्धविरामलाई बुझ्न महत्त्वपूर्ण सन्दर्भ प्रदान गरेको छ । करिब २० लाख मानिस बसोबास गर्ने गाजा क्षेत्रमा इजरायली सेना र हमास नेतृत्वका लडाकूबीचको तीव्र युद्ध रोकिए पनि स्थायी समाधानतर्फका अधिकांश कदम अझै अघि बढ्न सकेका छैनन् ।

हमासलाई निःशस्त्र बनाउने, दुई दशक लामो शासनको अन्त्य गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय स्थिरीकरण बल तैनाथ गर्ने र व्यापक पुनर्निर्माण सुरु गर्ने जस्ता मुख्य कार्यहरू कागजमै सीमित छन् । इजरायलको नियन्त्रणमा रहेको एक मात्र सीमा नाकाबाट सीमित मात्रामा सहायता प्रवेश भइरहेको छ, जसले गाजावासीलाई निरन्तर अनिश्चिततामा राखेको छ ।

यी चुनौतीहरूले हालै सुरु भएको इरान युद्धको युद्धविराममा पनि यस्तै जटिलता आउन सक्ने सङ्केत दिएका छन् । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको पहलमा बमबारी रोकिए पनि त्यसपछि दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्ने कार्यहरू अन्य पक्षहरूको जिम्मामा छाडिएको देखिन्छ । यसले विश्व बजार र कूटनीतिक वृत्तमा अस्थिरता बढाएको छ ।

युद्धविरामको सफलता विवरण र कार्यान्वयनमा निर्भर हुने स्पष्ट भएको छ । इरानसँगको दुई हप्ते युद्धविरामले लेबनानमा थप भ्रम सिर्जना गरेको छ, जहाँ इजरायलले उक्त सम्झौता लागू नहुने बताउँदै हिजबुल्लाहमाथि आक्रमण जारी राखेको छ भने इरानले त्यसलाई सम्झौताभित्र पर्ने दाबी गर्दै चेतावनी दिइरहेको छ । यद्यपि औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध नभए पनि इजरायलले लेबनानसँग प्रत्यक्ष वार्ताको अनुमति दिने घोषणा गरेको छ, जसले नयाँ सम्भावना र अन्योल दुवै उत्पन्न गरेको छ ।

यसअघि अमेरिकाको पहलमा स्थापना गरिएको र ट्रम्पको नेतृत्वमा रहेको ‘बोर्ड अफ पिस’ ले सात अर्ब डलरको प्रतिबद्धतासहित गाजा मात्र नभई विश्वका अन्य द्वन्द्व समाधान गर्ने उद्देश्य लिएको थियो । तर यसको पहिलो बैठकपछि केही दिनमै इरानमाथि आक्रमण सुरु भएपछि यो संयन्त्र निष्क्रियजस्तै बनेको छ । हमासले निःशस्त्रीकरण प्रस्तावमा अझै प्रतिक्रिया नदिएकाले प्रक्रिया थप अलमलिएको छ ।

अमेरिकी अधिकारीहरूले धैर्य असीमित नरहने चेतावनी दिए पनि स्पष्ट समयसीमा नतोकिँदा दबाब कमजोर भएको देखिन्छ । कूटनीतिक प्रयासहरू विभिन्न मोर्चामा फैलिँदा गाजाजस्तो संवेदनशील क्षेत्र ओझेलमा परेको सङ्केत मिलेको छ ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा प्रस्तुत विवरणअनुसार गाजाको भविष्य ‘नयाँ युद्ध वा नयाँ सुरुआत’ बीच अडिएको छ । तर स्थानीय बासिन्दाहरूका लागि तेस्रो विकल्प, अर्थात् बेवास्ता, अझ वास्तविक जस्तो देखिएको छ ।

अक्टोबर १० देखि लागू भएको युद्धविरामपछि छ महिना बितिसक्दा पनि गाजाको दैनिक जीवनमा उल्लेखनीय सुधार आएको छैन । विशाल पालका शिविरहरूमा अधिकांश जनसङ्ख्या बस्न बाध्य छन् भने केही मानिसहरू क्षतिग्रस्त भवनहरूमा आश्रय लिइरहेका छन् । स्वास्थ्यकर्मीहरूले औषधि र राहत सामग्रीको आपूर्ति अपेक्षाअनुसार नबढेको बताएका छन् ।

पाँच अन्तर्राष्ट्रिय सहायता संस्थाले सार्वजनिक गरेको मूल्याङ्कनअनुसार २० बुँदे युद्धविराम योजना मानवीय दृष्टिले निकै कमजोर साबित भएको छ । मार्च २०२६ को पहिलो दुई हप्तामै गाजामा प्रवेश गर्ने सहायता ट्रकहरू ८० प्रतिशतले घटेका छन् भने अत्यावश्यक वस्तुको मूल्य अत्यधिक बढेको छ । चिकित्सा निकासीसमेत ठप्पजस्तै भएको छ ।

स्थानीय बासिन्दाहरूले निराशा व्यक्त गरिरहेका छन् । विस्थापित एक महिलाले वातावरण प्रदूषित र रोग फैलिएको बताउँदै युद्धविराम भएको अनुभूति नै नभएको गुनासो गरिन् । अर्का एक बासिन्दाले युद्ध रोकिए पनि जीवन अझै भयावह रहेको उल्लेख गरे ।

स्थानीय स्तरमा छिटपुट हिंसा जारी नै छ । इजरायली सेनाले कब्जा क्षेत्र नजिक हवाई आक्रमण र गोली प्रहार गरिरहेको छ भने लडाकू समूहहरूले पनि प्रतिकार गरिरहेका छन् । गाजाको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार युद्धविराम अवधिमा मात्र ७३८ जनाको ज्यान गएको छ ।

समग्रमा, अक्टोबर ७, २०२३ मा सुरु भएको युद्धयता ७२ हजार ३१७ प्यालेस्टिनी मारिएका छन् । यी तथ्याङ्कहरू अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले सामान्यतया विश्वसनीय माने पनि नागरिक र लडाकूबीचको स्पष्ट विभाजन भने दिइएको छैन ।

अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान घट्दै जानु पनि अर्को चुनौती बनेको छ । एक समय विश्वव्यापी आक्रोशको केन्द्र रहेको गाजा अहिले इरान युद्धको छायाँमा परेको छ । यसले युद्धविराम कार्यान्वयनमा आवश्यक कूटनीतिक दबाब कमजोर बनाएको छ ।

सहायता संस्थाहरूले लगातार उच्च तहबाट विशेषगरी अमेरिकाले दबाब दिनु आवश्यक रहेको बताएका छन् । तर यस्तो दबाब पर्याप्त रूपमा कायम नरहेको उनीहरूको निष्कर्ष छ ।

मध्यपूर्वका प्रमुख मध्यस्थकर्ता इजिप्ट र कतारसमेत अहिले इरानसँगको युद्ध र त्यसको आर्थिक प्रभावतर्फ केन्द्रित भएका छन् । यसले गाजाको दीर्घकालीन समाधान अझ पर धकेलिएको छ ।

यस्तै अवस्थामा लेबनानमा इजरायल–हिजबुल्लाहबीचको तनावले क्षेत्रीय अस्थिरता बढाएको छ । गाजा स्थिरीकरणका लागि प्रस्तावित अन्तर्राष्ट्रिय बलमा योगदान दिन इच्छुक देशहरूको सङ्ख्या घट्न सक्ने चिन्ता पनि बढेको छ । उदाहरणका रूपमा इन्डोनेसियाले हालै लेबनानमा आफ्ना तीन शान्ति सैनिक गुमाएको छ ।

यसरी गाजाको छ महिनाको युद्धविरामले देखाएको अधुरो शान्ति, कमजोर कार्यान्वयन र घट्दो अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानले इरानसँगको वर्तमान युद्धविरामलाई सफल बनाउन गम्भीर पाठ प्रस्तुत गरेको छ ।