काठमाडौं । कक्रोच जनता पार्टी(सिजेपी) को दिल्लीको जन्तर मन्तरमा प्रदर्शन गरिरहेका छन्। कक्रोच जनता पार्टीका संस्थापक अभिजीत दीपके आज बिहान भारत फर्केपछि दिल्लीको जन्तर मन्तरमा ठूलो विरोध प्रदर्शन सुरु गरेका हुन् । 

भारी सुरक्षा व्यवस्थाबीच भइरहेको यस प्रदर्शनमा मुख्य माग केन्द्रीय शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा हो। तर प्रदर्शनमा सहभागी विद्यार्थी, अभिभावक र युवा पेशाकर्मीहरूले प्रधानको राजीनामासँगै अन्य पाँचवटा ठोस माग पनि राखेका छन्। यी मागहरूले भारतीय शिक्षा प्रणालीको गहिरो सङ्कटलाई उजागर गर्दछन्।

यस्ता छन्, सिजेपीका माग:

केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा माग

जन्तर-मन्तरमा जारी प्रदर्शनमा सिजेपीले केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानले शिक्षा क्षेत्रमा देखिएका समस्याप्रति गम्भीर नबनेकोमा आपत्ति जनाउँदै राजीनामाको माग गरेको छ।

प्रदर्शनकारीहरूले परीक्षा प्रणाली, डिजिटलाइजेसनमा देखिएका विवाद र हालैका अनियमितताका घटनालाई उद्धृत गर्दै शिक्षामन्त्री प्रधानको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाएका छन्। उनीहरूले मन्त्रालयको वर्तमान कार्यशैलीले शिक्षा क्षेत्रमा सुधारभन्दा बढी संकट बढाएको आरोप लगाएका छन्।

प्रदर्शनकारीहरूको भनाइमा, बारम्बार देखिने परीक्षा लीक, मूल्यांकन प्रणालीमा देखिएका विवाद र जवाफदेहिताको अभावले सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीप्रति अविश्वास बढाएको छ। उनीहरूले तत्काल जिम्मेवारी तय गरी उच्चस्तरीय छानबिन गर्नुपर्ने माग पनि गरेका छन्।

तालिकापछि मात्र शिक्षामा डिजिटलाइजेसन

जन्तर मन्तरमा जारी प्रदर्शनमा सहभागी प्रदर्शनकारीहरूले शिक्षा क्षेत्रमा हतारमा गरिएको डिजिटलाइजेसनको कडा विरोध गरेका छन्। कुनै पनि प्रविधि शिक्षा क्षेत्रमा ल्याउनुभन्दा पहिले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैलाई पर्याप्त तालिम दिनुपर्ने प्रदर्शनकारीको तर्क छ । अन्यथा, डिजिटलाइजेसनले समस्या समाधान नगरी नयाँ चुनौती थप्ने उनीहरुकोको भनाइ छ।

हालैका विभिन्न परीक्षा लीकका घटनाहरू र सिबिएसइको अन-स्क्रिन मार्किङ प्रणालीमा देखिएको अनियमिततापछि प्रदर्शनकारीहरूले डिजिटलाइजेसनको कार्यान्वयन प्रक्रियाप्रति गम्भीर प्रश्न उठाइरहेका छन्। उनीहरूको भनाइ छ कि बिना तयारीको डिजिटलाइजेसनले पारदर्शिता ल्याउनुको सट्टा थप जटिलता सिर्जना गर्दैछ।

मणिपुरमा शिक्षाको सामान्य सञ्चालन

प्रदर्शनमा सहभागी प्रदर्शनकारीले पछिल्ला वर्षहरूदेखि निरन्तर अशान्ति भइरहेका कारण मणिपुरकाे शैक्षिक अवस्था अत्यन्त प्रभावित भएको बताएका छन्।  उनीहरुले भनेअनुसार तीन वर्षभन्दा लामो समयदेखि जारी तनावका कारण विद्यालय र कलेजहरू नियमित रूपमा सञ्चालन हुन सकेका छैनन्, जसले विद्यार्थीहरूको पठनपाठनमा गम्भीर असर पारेको छ।

अशान्त अवस्थाका कारण शैक्षिक संस्था बारम्बार बन्द हुने र नियमित कक्षा सञ्चालन नहुँदा विद्यार्थीहरूमा मानसिक दबाब बढ्दै गएको उनीहरुले बताए । उनीहरुको भनाइमा, विद्यार्थीहरू अनिश्चित भविष्यको सामना गर्न बाध्य छन्, जसले उनीहरूको मनोवैज्ञानिक अवस्था र अध्ययन दुवैमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।

जन्तर मन्तरबाट उनीहरुले माग गरेका छन्, ‘शैक्षिक संस्थाहरूको अनियमित सञ्चालनले हजारौं विद्यार्थीको भविष्य जोखिममा परेकोले तत्काल स्थिर वातावरण र दीर्घकालीन समाधान आवश्यक छ । साथै, शिक्षा क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राखेर सामान्य शैक्षिक गतिविधि पुनः सुरु गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।’

प्रतिस्पर्धी परीक्षाहरूमा निष्पक्षता

राजस्थानबाट आएका एकै परिवारका सदस्यहरुले नीट परीक्षा प्रणालीप्रति गम्भीर असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार नीट तयारीमा रहेका विद्यार्थीहरू लामो समयदेखि कोचिङ सहरमा कठिन परिश्रम गर्दै आए पनि बारम्बार देखिने अनियमितताका कारण उनीहरूको भविष्य अनिश्चित बनेको छ।

उनीहरूका अनुसार परीक्षा नतिजा आउनुअघि नै देखिएका प्रश्नपत्र लीकका घटनाले विद्यार्थीहरूको मनोबल कमजोर बनाएको छ। कम र्याङ्किङ भएका कलेजमा प्रवेश पाउने सम्भावना हुँदाहुँदै पनि लीक प्रकरणका कारण पुनः परीक्षा दिनुपर्ने अवस्थाले ठूलो निराशा सिर्जना गरेको उनीहरूको भनाइ छ।

उनीहरूले परीक्षा प्रणाली पूर्ण रूपमा पारदर्शी र विश्वसनीय हुनुपर्ने माग गरेका छन्। साथै, सीबीएसईको अन-स्क्रिन मार्किङ प्रणालीमा पनि अनियमितता देखिएको आरोप लगाउँदै सुधारको आवश्यकता औंल्याए ।

परिवारहरूले यस्तो अवस्थाले विद्यार्थीहरूमा मानसिक दबाब बढाएको र उनीहरूको भविष्यप्रति अनिश्चितता सिर्जना गरेको बताएका छन्। उनीहरूले सम्बन्धित निकायलाई तत्काल सुधारात्मक कदम चाल्न आग्रह गरेका छन्।

विद्यार्थी र अभिभावकका साझा समस्या सम्बोधन

एक १८ वर्षीय सहभागीले राजनीतिक गतिविधि र शिक्षासम्बन्धी मुद्दाहरूले युवाहरूलाई आकर्षित गरिरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार उनी केही समयदेखि एक राजनीतिक समूहलाई अनलाइन माध्यमबाट पछ्याइरहेका थिए र बिहान अफिस जाने क्रममा अचानक प्रत्यक्ष कार्यक्रममा सहभागी हुने निर्णय गरेका थिए।

उनले पार्टीको दीर्घकालीन भविष्यबारे अनिश्चितता रहेको बताए पनि अहिले उठाइएका विषयहरूले विद्यार्थी र अभिभावक दुवैलाई प्रत्यक्ष रूपमा छोएको उल्लेख गरेका छन्। उनका भनाइमा, शिक्षा क्षेत्रसँग सम्बन्धित समस्या केवल एक वर्गमा सीमित नभई समाजका विभिन्न तहका मानिसहरूलाई प्रभावित गरिरहेका छन्।

यस प्रकारका अभिव्यक्तिहरूले शिक्षासम्बन्धी मुद्दाहरू व्यापक सामाजिक सरोकारका विषय बनेका छन् भन्ने देखाउँछन्। सहभागीहरूले विद्यार्थीहरूको भविष्य, परीक्षा प्रणाली र शैक्षिक अवसरसँग जोडिएका विषयहरूले सबै वर्गका मानिसहरूमा समान रूपमा चिन्ता उत्पन्न गरिरहेको बताएका छन्।

जवाफदेहिता र विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य

अर्का एक प्रदर्शनकारीले परीक्षा प्रणाली र हालैका घटनाहरूले विद्यार्थीहरूमा गम्भीर मानसिक दबाब सिर्जना गरेको बताएकी छन्। उनका अनुसार केही विद्यार्थीहरूले आत्महत्या गरिसकेको र लाखौं विद्यार्थीहरू निरन्तर तनाव र मानसिक दबाबमा रहेका छन्।

उनले परीक्षा लीकसम्बन्धी घटनापछि पनि कुनै पनि जिम्मेवार निकायले स्पष्ट जवाफदेहिता नदेखाएको आरोप लगाएकी छन्। उनका भनाइमा, यसले विद्यार्थी र अभिभावक दुवैमा असुरक्षा र अविश्वास बढाएको छ।

उनका अनुसार सम्बन्धित निकायहरूले उठेका गम्भीर प्रश्नहरूलाई बेवास्ता गरिरहेका छन् र जनताले उठाएका सरोकारका मुद्दाहरूलाई उचित रूपमा सम्बोधन गरिएको छैन। उनले घटनाहरूको स्वतन्त्र र निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्ने र दोषीहरूलाई कानुनी कारबाही गर्नुपर्नेमा जोड दिएकी छन्।

प्रदर्शनमा सयौंको संख्यामा मानिसहरू सहभागी छन्, जसमध्ये अधिकांश युवा हुन्। धेरैले सरसरौटा (ककरोच) को मास्क लगाएका छन् र फूलहरू बोकेका छन्। विद्यालयका बालबालिका अभिभावकसँगै आएका छन्। भीडमा विद्यार्थी र युवा पेशाकर्मी दुवैको व्यापक उपस्थिति छ। उनीहरूले ‘शिक्षा मन्त्री राजीनामा दिनुहोस्’ र ‘निट लीकको छानबिन गर’ जस्ता नाराहरू उठाइरहेका छन्।

सिजेपीको यो प्रदर्शन सामान्य राजनीतिक नाराभन्दा माथि उठेको देखिन्छ। यसले शिक्षामा प्रणालीगत समस्यालाई सम्बोधन गर्दै विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्यदेखि मणिपुरको विसंगति, डिजिटलाइजेसनको अव्यवस्थित कार्यान्वयन र परीक्षा निष्पक्षता जस्ता विविध माग राखेको छ। सहभागीहरू स्वयं असन्तुष्ट विद्यार्थी र उनीहरूका परिवार हुन्। यदि सरकारले यी माग सम्बोधन नगरेमा, यो आन्दोलन आगामी दिनहरूमा झनै व्यापक बन्न सक्छ। शिक्षामा सुधारका लागि यो एउटा चेतावनी हो।

सिजेपी भारतमा उदाएको एक युवा केन्द्रित सामाजिक तथा डिजिटल आन्दोलन हो। यो परम्परागत राजनीतिक दलका रूपमा नभई सामाजिक सञ्जालमार्फत सुरु भएको व्यंग्यात्मक अभियानका रूपमा परिचित छ। आन्दोलनको सुरुआत बेरोजगारी, परीक्षा प्रणालीमा देखिएका अनियमितता, प्रश्नपत्र लीक, तथा युवाहरूका सरोकारका विषयलाई लिएर भएको थियो।

कक्रोच शब्दलाई आन्दोलनका संस्थापक र समर्थकहरूले भारतीय सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधिश सुर्याकान्तले अदालती बहसका क्रममा प्रयोग गरेको अपमानजनक टिप्पणीविरुद्ध प्रतिरोधको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरेका थिए। त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा तीव्र रूपमा लोकप्रिय बनेको यो अभियानले लाखौं युवाहरूको समर्थन प्राप्त गरेको बताइन्छ।

यस आन्दोलनको नेतृत्व अभिजीत दिपकेले गरेका छन्। सुरुआतमा अनलाइन अभियानका रूपमा रहेको सिजेपी पछि सडक आन्दोलनमा समेत रूपान्तरित भयो। शनिबार नयाँ दिल्लीस्थित जन्तर मन्तर मा आयोजित प्रदर्शन यसको पहिलो ठूलो सार्वजनिक शक्ति प्रदर्शन हो । 

सिजेपी आफूलाई राजनीतिक दलभन्दा बढी युवाहरूको दबाब समूह र जनआन्दोलनका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसको मुख्य एजेन्डा शिक्षा, रोजगारी, जवाफदेहिता र सुशासनसँग सम्बन्धित विषयहरू रहेका छन्। यद्यपि यसको भविष्य र राजनीतिक प्रभावबारे विभिन्न मतहरू रहेका छन्, तर छोटो समयमै यसले भारतीय युवामाझ उल्लेखनीय चर्चा र बहस सिर्जना गर्न सफल भएको छ।