काठमाडौं । बाहिरबाट हेर्दा स्वस्थ देखिने मानिसको मुटुभित्र समस्या बढिरहेको हुन सक्छ। यही जोखिमतर्फ ध्यान खिच्दै आज विश्वभर विश्व मुटु दिवस मनाइँदैछ।

हरेक वर्ष २९ सेप्टेम्बरमा मनाइने विश्व मुटु दिवसले यसपटक पनि मुटुसम्बन्धी रोगका संकेत समयमै पहिचान गर्न र जोखिम घटाउन सचेत गराइरहेको छ। विश्व मुटु महासंघले सन् २०२६ का लागि ‘डोन्ट मिस अ बिट’ अर्थात् मुटुले दिइरहेको कुनै संकेत नछुटाउन आग्रह गरेको छ।

मुटुसम्बन्धी रोग विश्वमै मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये सबैभन्दा अगाडि छ। विश्व मुटु महासंघका अनुसार प्रत्येक वर्ष करिब २ करोड मानिसको मृत्यु मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगका कारण हुने गरेको छ। यो विश्वभर हुने कुल मृत्युमध्ये करिब एक तिहाइ हो।

मुटु रोगको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेकै सुरुवाती अवस्थामा लक्षण स्पष्ट नदेखिनु हो। उच्च रक्तचापजस्ता जोखिम कतिपय अवस्थामा कुनै लक्षणबिना नै बढिरहेका हुन्छन्। समस्या गम्भीर बनेपछि मात्र त्यसको असर देखिन सक्छ।

विश्व मुटु महासंघले पनि मुटु रोगका धेरै संकेत बेवास्ता हुने गरेको जनाएको छ। उमेर, शारीरिक अवस्था वा बाहिरबाट देखिने फिटनेसका आधारमा मात्र मुटु सुरक्षित छ भनेर ढुक्क हुन नसकिने महासंघको अभियानले औंल्याएको छ।

विशेषगरी उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल, धूमपान, अस्वस्थ खानपान, शारीरिक निष्क्रियता र अत्यधिक मदिरा सेवनजस्ता कारणले मुटुसम्बन्धी जोखिम बढाउन सक्छन्।

हृदयघातलाई धेरैले अचानक हुने तीव्र छाती दुखाइका रूपमा मात्र बुझ्ने गरेका छन्। तर मुटुसम्बन्धी समस्या फरक व्यक्तिमा फरक रूपमा देखिन सक्छ।

छातीको बीच भागमा दबाब वा भारीपन महसुस हुनु, दुखाइ हात, काँध वा शरीरका अन्य भागतर्फ फैलिनु, असामान्य पसिना आउनु, वाकवाकी लाग्नु, सास फेर्न गाह्रो हुनु वा अचानक अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु मुटुसम्बन्धी गम्भीर समस्याका संकेत हुन सक्छन्।

यस्ता लक्षण देखिएर पनि ‘ग्यास होला’ वा ‘थकाइ मात्र हो’ भन्दै घरमै बस्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। असामान्य लक्षण देखिएमा तत्काल स्वास्थ्यकर्मीको सहायता लिनु आवश्यक हुन्छ।

शहरी जीवनशैली, लामो समयसम्म बसिरहने बानी, अस्वस्थ खाना, धूमपान र शारीरिक गतिविधिको कमीले मुटु रोगको जोखिम बढाउन सक्छ।

विश्व मुटु महासंघले मुटु जोगाउन साना तर निरन्तर परिवर्तनमा जोड दिएको छ। नियमित हिँडडुल गर्ने, सम्भव भएसम्म शारीरिक गतिविधि बढाउने, खानपानमा ध्यान दिने र धूमपानबाट टाढा रहने जस्ता सामान्य अभ्यासले पनि दीर्घकालीन स्वास्थ्यमा फरक पार्न सक्छ।

रक्तचाप, रक्तचिनी र कोलेस्ट्रोल नियमित जाँच गराउनु पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। परिवारमा मुटु रोगको इतिहास भएका, मधुमेह वा उच्च रक्तचाप भएका तथा धूमपान गर्ने व्यक्तिले आफ्नो जोखिमबारे थप सचेत हुनुपर्ने हुन्छ।

मुटु रोग भनेको वृद्धवृद्धाको मात्रै समस्या हो भन्ने धारणा पनि चुनौतीमा परेको छ। विश्व मुटु महासंघले जन्मजात मुटु रोगदेखि महिलामा बेवास्ता हुने लक्षण र नियन्त्रणमा नरहेको उच्च रक्तचापसम्म विभिन्न अवस्थाले फरक उमेर समूहलाई असर गर्न सक्ने जनाएको छ।

त्यसैले उमेर कम छ भन्दै मुटुसम्बन्धी समस्या हुँदैन भनेर ढुक्क हुने अवस्था छैन। खानपान, निद्रा, तनाव, शारीरिक सक्रियता र धूमपान तथा मदिराको प्रयोगजस्ता पक्षमा कम उमेरमै ध्यान दिनुपर्ने चिकित्सकीय सन्देश छ।

विश्व मुटु दिवसले रोग लागेपछि उपचार गर्नेभन्दा रोगको जोखिम घटाउनेतर्फ ध्यान दिन आग्रह गरेको छ। मुटुसम्बन्धी अधिकांश जोखिमलाई नियन्त्रण वा व्यवस्थापन गर्न सकिने भएकाले दैनिक जीवनशैलीमा सुधार महत्वपूर्ण मानिन्छ।

आजको दिनमा मुटुको कुरा गर्नु भनेको केवल मुटु दुख्दा अस्पताल जाने विषय होइन। आफ्नो रक्तचाप कति छ, कोलेस्ट्रोल कस्तो छ, शरीर कति सक्रिय छ र खानपान कस्तो छ भन्ने प्रश्न आफैंलाई गर्ने दिन पनि हो।

मुटुले दिएको सानो संकेत समयमै बुझ्न सकियो भने ठूलो जोखिम टार्न सकिन्छ। त्यसैले यस वर्षको विश्व मुटु दिवसको सन्देश पनि स्पष्ट छ, मुटुले दिइरहेको संकेत बेवास्ता नगर्नुस्।