काठमाडौं। विद्यालयमा शिक्षक छैनन्, पढाइ प्रभावित छ। समस्या समाधानका लागि विद्यार्थीले पटकपटक स्थानीय सरकारको ढोका ढक्ढक्याए। माग सुनुवाइ नभएपछि आन्दोलन चर्कियो। उपमहानगरपालिका कार्यालय घेराउदेखि कार्यवाहक मेयरको कार्यकक्षमा तालाबन्दीसम्म भयो।

तर, आन्दोलनको सबैभन्दा गम्भीर मोड त्यतिबेला आयो, जब आन्दोलनरत विद्यार्थी रोजन शंकरले धरान उपमहानगरपालिकाका कार्यवाहक मेयर अइन्द्रविक्रम बेघाको कार्यकक्षमै फिनेल सेवन गरे।

शुक्रबार भएको उक्त घटनापछि रोजनलाई तत्काल बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान पुर्‍याइयो। प्रहरीका अनुसार उनको अवस्था खतरामुक्त थियो। पछिल्लो विवरणमा उनी आइसोलेसनमा उपचाररत रहेको जनाइएको छ।

घटनापछि एउटा प्रश्नले धरानको आन्दोलनलाई नै पछ्याइरहेको छ, विद्यार्थी शिक्षक माग्दै आन्दोलनमा उत्रिनुपर्ने अवस्था किन आयो र आन्दोलन फिनेल सेवनसम्म कसरी पुग्यो ?

आन्दोलनको सुरुवात भने निकै सामान्य तर गम्भीर शैक्षिक समस्याबाट भएको थियो।

धरान-११ स्थित ज्ञानोदय माध्यमिक विद्यालयमा नेपाली र सामाजिक विषयका शिक्षक लामो समयदेखि रिक्त रहेको विद्यार्थीहरूको गुनासो थियो। धरान-६ स्थित सरस्वती माध्यमिक विद्यालयमा पनि सामाजिक विषयको शिक्षक अभाव रहेको थियो।

नगर बाल सञ्जालका अनुसार ज्ञानोदयमा करिब तीन वर्षदेखि र सरस्वतीमा नौ महिनादेखि शिक्षक अभाव थियो। अन्य स्रोतहरूले ज्ञानोदयमा नेपाली र सामाजिक विषयका शिक्षकको अभाव दुई वर्षदेखि रहेको र सरस्वतीमा सामाजिक शिक्षक आठ महिनादेखि रिक्त रहेको उल्लेख गरेका छन्। अर्थात्, शिक्षक अभावको अवधि सम्बन्धमा स्रोतअनुसार केही फरक विवरण छन्, तर दुवै विद्यालयमा लामो समयदेखि विषयगत शिक्षक नहुँदा पठनपाठन प्रभावित भएकोमा भने विवाद छैन।

विशेषगरी कक्षा १० का विद्यार्थीको पढाइ प्रभावित भएको भन्दै तत्काल शिक्षक व्यवस्थापन गर्न विद्यार्थीले माग गरेका थिए।

पढाइको समय बित्दै जाने, परीक्षा नजिकिँदै जाने तर विषय शिक्षक नआउने भएपछि विद्यार्थीको आक्रोश बढ्दै गएको थियो।

माग पूरा गर्न दबाब दिने उद्देश्यले विद्यार्थीले धरान उपमहानगरपालिका कार्यालय घेराउ गरे। पछि कार्यवाहक मेयरको कार्यकक्षमा तालाबन्दीसमेत भयो।

आन्दोलनमा रोजन शंकर अग्रभागमा थिए। उनले आमरण अनशनसमेत सुरु गरे।

यसबीच उपमहानगरपालिकाले भने शिक्षक नियुक्तिको प्रक्रिया अघि बढाइएको जनाएको थियो। प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत तीर्थबहादुर राईले दुवै विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई बोलाएर रिक्त शिक्षक पदपूर्तिको प्रक्रिया अघि बढाउन पत्र दिएको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको छ।

तर, आन्दोलनरत विद्यार्थी पक्षले आफूहरूलाई जानकारी नदिई सहमति गरिएको भन्दै त्यसप्रति असन्तुष्टि जनाएपछि विवाद थप पेचिलो बनेको थियो।

शुक्रबार आन्दोलनकै क्रममा रोजनले फिनेल सेवन गरे।

घटना कार्यवाहक मेयरको कार्यकक्षमा भएको विवरण सार्वजनिक भएपछि धरानको आन्दोलन एकाएक शैक्षिक मागबाट सुरक्षा र अनुसन्धानको विषयमा समेत बदलियो।

फिनेल सेवन गरेपछि रोजनलाई बीपी प्रतिष्ठान लगियो। प्रहरीका अनुसार तत्काल उपचार सुरु गरिएको थियो र उनको अवस्था खतरामुक्त रहेको बताइएको थियो। पछिल्लो विवरणअनुसार उनी आइसोलेसनमा उपचाररत छन्।

घटनापछि उपमहानगरपालिकाले परिसरमा फिनेल कसरी आयो भन्नेबारे सीसीटीभी फुटेज हेरेर सत्यतथ्य बाहिर ल्याउने बताएको थियो।

यही प्रश्न अहिले घटनाको सबैभन्दा विवादित पक्ष बनेको छ।

घटनापछि विभिन्न व्यक्तिका भनाइ सार्वजनिक भएका छन्। केही विवरणमा आन्दोलनमा सहभागी विद्यार्थी सौगात विकले आफूले रोजनलाई फिनेल दिएको बताएका छन्। फिनेल आफूलाई अर्की व्यक्तिले दिएको उनको दाबी छ।

यसबारे केही सञ्चारमाध्यमले पत्रकार सञ्जिता धमलाको नामसमेत उल्लेख गरेका छन्। तर धमलाले आफूले कसैलाई फिनेल नदिएको भन्दै आरोप अस्वीकार गरेकी छन्। उनले आफ्नो नाम लिएर आफूलाई फसाउन खोजिएको दाबी गरेकी छन्।

यसकारण फिनेल कसले किनेर ल्यायो, कसको हातबाट रोजनसम्म पुग्यो र सेवन गर्नुअघि त्यहाँ के कुराकानी भएको थियो भन्ने विषयलाई अहिले नै निष्कर्षका रूपमा भन्न मिल्दैन।

सीसीटीभी फुटेज, प्रत्यक्षदर्शीको बयान र सम्बन्धित पक्षको अनुसन्धानबाट मात्र यसको यथार्थ खुल्न सक्छ।

फिनेल घटनापछि आन्दोलनको नेतृत्व र त्यसमा सहभागी विद्यार्थीबीच पनि मतभेद देखिएको छ।

नगर बाल सञ्जालले आफ्ना माग सम्बोधन भएको भन्दै आन्दोलन स्थगित गरेको घोषणा गरेको छ। तर केही विद्यार्थीले भने त्यसलाई स्वीकार नगरी सरस्वती माध्यमिक विद्यालयमा तालाबन्दी गरेका थिए।

उनीहरूको भनाइ रोजनसँग सहमति नगरी आन्दोलन स्थगित गरिएको भन्ने थियो। यसले शिक्षकको मागमा सुरु भएको आन्दोलनभित्रै नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियालाई लिएर मतभेद रहेको देखाएको छ।

अर्थात्, अब प्रश्न शिक्षक नियुक्तिको मात्र रहेन। विद्यार्थी आन्दोलन कसले सञ्चालन गरिरहेको थियो, निर्णय कसरी भइरहेको थियो र बाह्य व्यक्तिहरूको भूमिका कति थियो भन्ने विषय पनि चर्चामा आएको छ।

घटनापछि रोजनको व्यक्तिगत तथा सामाजिक सम्बन्धबारे पनि विभिन्न दाबी सार्वजनिक भएका छन्। केही सामग्रीमा उनलाई धार्मिक अभियन्ता श्रीनिवास आचार्यसँग नजिक रहेको उल्लेख गरिएको छ।

तर यस्तो सम्बन्धलाई आधार बनाएर फिनेल सेवनको घटना कसैको योजनामा भएको वा रोजनलाई कसैले प्रयोग गरेको निष्कर्ष निकाल्न प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

अहिलेसम्म सार्वजनिक विवरणले त्यस्तो निष्कर्ष पुष्टि गर्दैन। त्यसैले विद्यार्थी आन्दोलनमा ‘अदृश्य शक्ति’ वा कुनै समूहको योजनाबारे गरिएका दाबीलाई अनुसन्धानबाट पुष्टि नभएसम्म आरोपकै रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ।

घटनाको अर्को पाटो स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी हो।

विद्यालयमा विषय शिक्षक लामो समयसम्म नहुनु, विद्यार्थीले पटकपटक गुनासो गर्नु र अन्ततः उनीहरू सडक तथा उपमहानगर कार्यालयमा पुग्नुले धरानको सार्वजनिक शिक्षाको व्यवस्थापनमाथि प्रश्न उठाएको छ।

विद्यार्थीले फिनेल सेवन गर्नु कुनै पनि हिसाबले सामान्य वा स्वीकार्य दबाबको माध्यम होइन। तर विद्यार्थी त्यस्तो चरम कदमसम्म पुग्ने अवस्था कसरी बन्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर स्थानीय सरकारसँग पनि खोजिनु स्वाभाविक हो।

समयमै संवाद र समाधानको बाटो निकालिएको भए आन्दोलन त्यहाँसम्म पुग्थ्यो कि पुग्दैनथ्यो भन्ने प्रश्न अहिले उठेको छ।

फिनेल घटनापछि पनि विवाद केही समय जारी रह्यो। अन्ततः कार्यवाहक मेयर बेघा र नगर बाल सञ्जालका प्रतिनिधिबीच पाँचबुँदे सहमति भएपछि रोजनले आमरण अनशन तोडे।

बेघा बीपी प्रतिष्ठानमै पुगेर रोजनलाई जुस खुवाउँदै अनशन अन्त्य गराएका थिए। सहमतिमा दुवै विद्यालयमा रिक्त शिक्षक पदपूर्तिको प्रक्रिया अघि बढाउने प्रतिबद्धता जनाइएको छ।

त्यसपछि नगर बाल सञ्जालले आन्दोलनका कार्यक्रम स्थगित भएको घोषणा गरेको छ। सरस्वती माविमा शिक्षक नियुक्ति भइसकेको र ज्ञानोदयमा शिक्षक व्यवस्थापनका लागि परीक्षा प्रक्रिया अघि बढेको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ।

धरानको यो घटनाले एउटै आन्दोलनका दुई अनुहार देखाएको छ।

पहिलो, लामो समयदेखि शिक्षकविहीन विद्यालयमा पढ्न पाउने अधिकारका लागि विद्यार्थीले उठाएको जायज प्रश्न।

दोस्रो, माग पूरा गराउन अपनाइएको फिनेल सेवनजस्तो जोखिमपूर्ण बाटो र त्यसपछि उठेका विवाद।

शिक्षक अभावको समस्या समाधान गर्नुपर्ने जिम्मेवारी स्थानीय सरकारको हो। तर विद्यार्थीको जीवन जोखिममा पार्ने कुनै पनि गतिविधिलाई आन्दोलनको वैध माध्यम मान्न सकिँदैन।

अब उपमहानगरले शिक्षक नियुक्ति प्रक्रिया पूरा गरेर विद्यार्थीको पढाइ सहज बनाउनुपर्नेछ। त्यसभन्दा महत्वपूर्ण, फिनेल उपमहानगरपालिका परिसरमा कसरी पुग्यो, कसले ल्यायो र घटनाको वास्तविक पृष्ठभूमि के थियो भन्ने प्रश्नको निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्नेछ।

किनकि शिक्षक माग्ने आन्दोलनले धरानमा एउटा ठूलो प्रश्न त उठाइसकेको छ, विद्यार्थीको जायज माग सुनुवाइ गर्न स्थानीय सरकार किन यति ढिलो भयो, र त्यही आन्दोलनलाई जीवनकै जोखिम हुने अवस्थामा पुर्‍याउने परिस्थिति कसरी बन्यो ?