काठमाडौं। नेपालमा परिवारमा लगातार विपत्ति आइपर्दा, बालबालिका बिरामी भइरहँदा, पशुचौपाया मर्दा वा खेतीपाती बिग्रँदा त्यसको कारण टुनामुना, कालाजादु र बोक्सीसँग जोड्ने विश्वास कतिपय समुदायमा अझै कायम छ।

रोगको कारण पत्ता नलाग्दा, परिवारमा असामान्य घटना दोहोरिँदा वा व्यक्तिगत सम्बन्ध बिग्रँदा अदृश्य शक्तिको प्रभाव परेको ठान्ने मान्यता लोकविश्वासको हिस्सा बनेको छ। यही विश्वासका आधारमा व्यक्तिमाथि बोक्सीको आरोप लगाइन्छ। यस्तो आरोपले अपमान, सामाजिक बहिष्कार र शारीरिक हिंसासमेत निम्त्याउँछ।

नेपालमा कालाजादु, टुनामुना र बोक्सीसम्बन्धी विश्वासको जरा सांस्कृतिक परम्परा, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका मान्यता र सामाजिक संरचनामा छ। अदृश्य शक्तिबारेको विश्वासले कुनै व्यक्तिमाथि दोष थोपर्ने आधार बनाउँछ। व्यक्तिगत विवाद, पारिवारिक कलह र सामाजिक विभेदलाई टुनामुना वा बोक्सीको आरोपसँग जोड्दा सामान्य विवादसमेत हिंसामा परिणत हुन्छ।

परम्परागत समाजमा रोग, मृत्यु, प्राकृतिक विपत्ति र पारिवारिक सङ्कटको कारण पत्ता लगाउने वैज्ञानिक ज्ञान र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सीमित थियो। मानिसले आफूले भोगेका घटनाको व्याख्या लोककथा, धार्मिक मान्यता र समुदायमा प्रचलित विश्वासका आधारमा गर्थे। रोग निको नहुनु, एकपछि अर्को विपत्ति आउनु वा परिवारमा असामान्य घटना हुनुको कारण अदृश्य शक्ति, श्राप वा टुनामुना भएको ठान्ने धारणा यही सामाजिक परिवेशमा स्थापित भयो।

यी विश्वास पुस्तौँदेखि मौखिक परम्परामार्फत हस्तान्तरण हुँदै आएका छन्। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले सुनाएका कथा, गाउँघरमा प्रचलित किंवदन्ती र परम्परागत उपचारका क्रममा गरिने व्याख्याले नयाँ पुस्ताको सोचमा प्रभाव पार्छन्। कुनै घटनालाई टुनामुनाको परिणाम भनिन्छ र त्यही व्याख्या पटकपटक दोहोरिन्छ भने त्यसले समुदायमा स्थापित मान्यताको रूप लिन्छ।

नेपालका विभिन्न समुदायमा यस्ता विश्वासको स्वरूप, अर्थ र प्रयोग भने भौगोलिक क्षेत्र, स्थानीय संस्कृति, धार्मिक परम्परा र सामाजिक सम्बन्धअनुसार फरक छन्।

कालाजादु, टुनामुना र बोक्सी एउटै कुरा होइनन्। सामान्य बोलचालमा यी शब्द एकअर्काको सट्टा प्रयोग गरिए पनि तिनले फरक अवधारणा जनाउँछन्। टुनामुनाले स्थानीय सन्दर्भअनुसार मन्त्र, झारफुक वा गोप्य विधिबाट कसैलाई प्रभाव पार्ने अथवा हानि पुर्‍याउने भनिने क्रियाकलापलाई जनाउँछ। कालाजादु कथित अलौकिक शक्तिको प्रयोगबाट अरूलाई हानि पुर्‍याउने अभ्यासको धारणासँग जोडिन्छ। बोक्सी भने त्यस्तो शक्ति भएको ठानिएको व्यक्तिलाई जनाउन प्रयोग गरिने शब्द हो।

यी अवधारणाबीचको भिन्नता सामाजिक प्रभावका हिसाबले महत्त्वपूर्ण छ। कसैले टुनामुना गरेको आरोप लगाउनु र कुनै व्यक्तिलाई बोक्सी ठहर्‍याउनु फरक विषय हुन्। बोक्सीको आरोपले व्यक्तिको प्रतिष्ठा, पारिवारिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत सुरक्षामा प्रत्यक्ष असर पार्छ। प्रमाणबिना लगाइएको आरोपले व्यक्तिलाई समाजबाट अलग्याउँछ, धम्क्याउँछ र हिंसाको जोखिममा पुर्‍याउँछ।

नेपालको सांस्कृतिक परम्परामा मन्त्र, साधना, धार्मिक अनुष्ठान र तान्त्रिक अभ्यासका विभिन्न रूप छन्। हिन्दू तथा बौद्ध परम्पराका कतिपय अभ्यासमा मन्त्र र अनुष्ठानको विशिष्ट स्थान छ। धामी, झाँक्री, लामा तथा अन्य परम्परागत उपचारकले विभिन्न समुदायमा धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। तर यी सबै अभ्यास कालाजादु होइनन्। धार्मिक साधना, परम्परागत उपचार र अरूलाई हानि पुर्‍याउने उद्देश्यले गरिएको भनिने क्रियाकलाप फरक विषय हुन्।

परम्परागत उपचारककहाँ जाने मानिसका उद्देश्य पनि फरक हुन्छन्। कतिपय मानिस धार्मिक आस्थाका कारण उनीहरूको सहयोग खोज्छन् भने कतिपय स्वास्थ्य समस्या समाधान हुने आशामा त्यहाँ पुग्छन्। तर सांस्कृतिक रूपमा स्थापित अभ्यासले रोगको उपचारमा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित प्रभाव पार्छ भन्ने हुँदैन। रोगको कारण पत्ता लगाउन र उपचार गर्न चिकित्सकीय परीक्षण तथा प्रमाणमा आधारित विधि आवश्यक हुन्छ।

बोक्सीको आरोप व्यक्तिगत वैमनस्य, पारिवारिक विवाद, सम्पत्तिसम्बन्धी झगडा, लैङ्गिक विभेद र सामाजिक असमानतासँग जोडिन्छ। यस्ता आरोपबाट विशेषगरी महिला प्रभावित हुन्छन्। महिलाको सामाजिक हैसियत कमजोर हुनु, आर्थिक निर्भरता, पारिवारिक विवाद र समुदायमा रहेको विभेदले उनीहरूलाई आरोपको निशाना बनाउँछ। कुनै महिलालाई बोक्सी ठहर्‍याउने निर्णयमा प्रमाणभन्दा शङ्का, पुराना वैमनस्य र सामूहिक पूर्वाग्रहले भूमिका खेल्छन्।

समस्या त्यतिबेला गम्भीर बन्छ, जब शङ्कालाई नै प्रमाण मानिन्छ। परिवारमा कसैलाई रोग लाग्नु, बालबालिका बिरामी हुनु वा पशुचौपाया मर्नुलाई कुनै व्यक्तिको कथित अलौकिक शक्तिसँग जोडेर दोष थोपर्न थालिन्छ। त्यसपछि आरोपले सामूहिक रूप लिन्छ। आरोपित व्यक्तिले गालीगलौज, सार्वजनिक अपमान, धम्की, सामाजिक बहिष्कार र शारीरिक आक्रमणसमेत सामना गर्नुपर्छ।

यस्तो हिंसाको असर आरोपित व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन। परिवारका सदस्यको सामाजिक सम्बन्ध बिग्रन्छ, बालबालिकाले विभेद भोग्छन् र पीडित परिवार समुदायबाट विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था आउँछ। आरोपको डरले पीडितले आफ्नो कुरा राख्न नसक्ने र न्याय खोज्नबाट पछि हट्ने अवस्था पनि सिर्जना हुन्छ। सामाजिक बहिष्कार र असुरक्षाले पीडित परिवारको दैनिक जीवन, आर्थिक अवस्था र मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर पार्छ।

रोग र विपत्तिलाई अदृश्य शक्तिसँग जोड्ने विश्वासको अध्ययन गर्दा विश्वास र प्रमाणबीचको भिन्नता स्पष्ट हुनुपर्छ। कुनै व्यक्तिले आफू बिरामी हुनुको कारण टुनामुना भएको विश्वास गर्न सक्छ। त्यो विश्वास उसको सामाजिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि बुझ्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर विश्वास हुँदैमा रोगको कारण टुनामुना नै हो भन्ने प्रमाणित हुँदैन। त्यसैगरी, कसैमाथि बोक्सीको आरोप लाग्दैमा उसले अरूलाई हानि पुर्‍याएको ठहर हुँदैन।

नेपालमा बोक्सीको आरोपसम्बन्धी कसुर तथा सजायको व्यवस्था गर्ने छुट्टै कानुन छ। कानुनी व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि बोक्सीको आरोप र त्यसबाट उत्पन्न हुने हिंसा सामाजिक समस्याका रूपमा कायम छन्। यस्ता घटना रोक्न समुदायमा रहेको विभेद, डर र गलत धारणालाई सम्बोधन गर्नुपर्छ। पीडितलाई सुरक्षा, कानुनी सहायता र न्यायमा पहुँच उपलब्ध गराउनुका साथै स्थानीय तहमा सचेतना र प्रभावकारी कानुनी कार्यान्वयन आवश्यक छ।