काठमाडौं। सरकारले १ रुपैयाँको नयाँ सिक्काको डिजाइनमा फेरबदल गर्दै त्यसमा नेपालको आधिकारिक चुच्चे नक्सा र आकाश भैरवको आकृति समावेश गर्ने तयारी गरेको छ।

यसअघि मन्त्रिपरिषद्बाट स्वीकृत भएको लो-घेकर (घार) गुम्बाको तस्बिर राख्ने निर्णय चौतर्फी विवादमा परेपछि सरकार आफ्नो निर्णय पुनर्विचार गर्न बाध्य भएको हो। अर्थ मन्त्रालय र नेपाल राष्ट्र बैंकले नयाँ डिजाइनलाई अन्तिम रूप दिइसकेको छ।

सरकारको यो निर्णय केवल एउटा सिक्काको डिजाइन परिवर्तन मात्र होइन, राष्ट्रिय पहिचान, सांस्कृतिक सम्पदा, कूटनीतिक संवेदनशीलता र उत्पादन लागतसँग जोडिएको बहसको परिणामका रूपमा पनि हेरिएको छ। केही दिनअघि मात्रै सार्वजनिक भएको डिजाइनले राजनीतिक, कूटनीतिक र सामाजिक वृत्तमा तीव्र बहस सिर्जना गरेपछि सरकारले पुरानो निर्णय सच्याउने बाटो रोजेको हो।

गत असार ३२ गते बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले १ र २ रुपैयाँ दरका सिक्काको नयाँ डिजाइन स्वीकृत गरेको थियो। सूचना तथा सञ्चारमन्त्री डा. विक्रम तिमिल्सिनाले निर्णय सार्वजनिक गर्दै नेपाल राष्ट्र बैंकलाई नयाँ डिजाइनका सिक्का टकमरी गर्न अनुमति दिइएको जानकारी दिएका थिए।

राष्ट्र बैंक सञ्चालक समितिको सिफारिस र अर्थ मन्त्रालयको प्रस्तावका आधारमा स्वीकृत डिजाइनअनुसार १ रुपैयाँको सिक्कामा मुस्ताङको ऐतिहासिक लो–घेकर (घार) गुम्बाको तस्बिर राख्ने तयारी गरिएको थियो। लो–घेकर गुम्बा आठौँ शताब्दीमा निर्माण भएको बौद्ध सम्पदा मानिन्छ र विश्वकै सबैभन्दा पुराना गुम्बामध्ये एकको रूपमा परिचित छ।

तर निर्णय सार्वजनिक हुनासाथ सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक वृत्त र विभिन्न राष्ट्रियतावादी समूहबाट विरोध सुरु भयो। मुख्य विवाद सिक्काबाट नेपालको आधिकारिक चुच्चे नक्सा हटाइएको भन्ने विषयमा केन्द्रित थियो। लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानी समेटिएको चुच्चे नक्सा हटाएर गुम्बा मात्र राख्न खोजिएको भन्दै सरकारमाथि राष्ट्रिय पहिचान कमजोर पार्न खोजेको आरोप लाग्यो।

पूर्वउपप्रधानमन्त्री भीम रावलसहित विभिन्न नेताहरूले सार्वजनिक रूपमा सरकारको आलोचना गरे। सामाजिक सञ्जालमा पनि हजारौँ प्रतिक्रिया आए। धेरैले राष्ट्रिय मुद्रामा नेपालको नक्सा हटाउन नहुने तर्क राखे।

विवाद केवल चुच्चे नक्सासम्म सीमित रहेन। लो-घेकर गुम्बाको पुनर्निर्माण २०७२ सालको भूकम्पपछि अमेरिकी दूतावासमार्फत करिब ३ करोड रुपैयाँको आर्थिक सहयोगमा भएको तथ्य सार्वजनिक भएपछि अर्को बहस सुरु भयो।

यो गुम्बा चीनसँग सीमा जोडिएको उपल्लो मुस्ताङ क्षेत्रमा पर्छ। यस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा अमेरिकी सहयोगमा पुनर्निर्माण गरिएको संरचनालाई नेपालको राष्ट्रिय सिक्कामा समावेश गर्नु उपयुक्त हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्न उठ्यो।

कूटनीतिक तथा सुरक्षा क्षेत्रका जानकारहरूले चीन-अमेरिका प्रतिस्पर्धाको वर्तमान अवस्थालाई ध्यानमा राख्दा यस्तो निर्णयले अनावश्यक सन्देश दिन सक्ने टिप्पणी गरे। विशेषगरी तिब्बतसँग जोडिएका विषयमा चीन अत्यन्त संवेदनशील रहने भएकाले राष्ट्रिय मुद्रा जस्तो प्रतीकात्मक माध्यममा त्यस्तो संरचना राख्दा कूटनीतिक जटिलता निम्तिन सक्ने विश्लेषण सार्वजनिक भए।

यही कारण सरकारले निर्णय पुनः समीक्षा गरेको स्रोतको दाबी छ।

अर्थ मन्त्रालय स्रोतका अनुसार नयाँ डिजाइनमा सबैभन्दा प्रमुख रूपमा नेपालको चुच्चे नक्सा समावेश गरिनेछ। त्यससँगै काठमाडौंको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचान बोकेको आकाश भैरवको आकृति पनि रहनेछ।

यसअघि प्रयोग हुँदै आएको ६४ वटा थोप्ला पनि यथावत् रहनेछन्। ती थोप्लालाई परम्परागत रूपमा ६४ योगिनीको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

यसरी नयाँ डिजाइनले राष्ट्रियता, धार्मिक-सांस्कृतिक पहिचान र परम्परागत प्रतीकहरूलाई समेट्ने प्रयास गरिएको जनाइएको छ।

राष्ट्र बैंकले सिक्काको तस्बिर मात्र परिवर्तन गरिरहेको छैन। तौल, आकार र निर्माण सामग्रीसमेत परिवर्तन गर्ने तयारी भइरहेको छ।

हाल प्रचलनमा रहेका साना सिक्का मिश्रधातु (एलोय) बाट निर्माण हुँदै आएका छन्। अब भने स्टेनलेस स्टिल प्रयोग गरिनेछ। स्टेनलेस स्टिल प्रयोग गर्दा उत्पादन लागत कम हुने, सिक्काको आयु बढ्ने र ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सहज हुने राष्ट्र बैंकको निष्कर्ष छ।

साथै सिक्काको तौल पनि घटाइनेछ। अहिले १ रुपैयाँको सिक्का बनाउन नै २ देखि २.५ रुपैयाँसम्म खर्च लाग्ने अवस्था रहेको छ। अर्थात् सिक्काको उत्पादन लागत त्यसको अंकित मूल्यभन्दा धेरै माथि पुगेको छ।

राष्ट्र बैंकका अधिकारीहरूका अनुसार यही कारण सानो मूल्यका सिक्कालाई कम लागतमा उत्पादन गर्न डिजाइनसँगै तौल र धातु परिवर्तन गर्न आवश्यक भएको हो।

विश्व बजारमा धातुको मूल्य बढ्दै जाँदा सिक्का उत्पादन महँगो बन्दै गएको छ। नेपालले आफ्नै देशमा सिक्का उत्पादन नगर्ने भएकाले विदेशमै टकमरी गराउनुपर्छ।

धातुको मूल्य, अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी खर्च, टकमरी शुल्क र विनिमय दरको प्रभावले सिक्का उत्पादनको लागत हरेक वर्ष बढ्दै गएको राष्ट्र बैंकको भनाइ छ।

अर्थविद्हरूका अनुसार यदि यही अवस्था रहिरह्यो भने भविष्यमा साना दरका सिक्का उत्पादन गर्नु आर्थिक रूपमा झन् कठिन बन्दै जानेछ।

नयाँ सिक्का उत्पादनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बोलपत्र आह्वान गरिनेछ। प्रतिस्पर्धात्मक प्रक्रियामार्फत सबैभन्दा कम लागतमा गुणस्तरीय सिक्का उत्पादन गर्न सक्ने कम्पनी छनोट गरिनेछ।

टेन्डर प्रक्रिया सम्पन्न भएपछि मात्रै सिक्काको अन्तिम उत्पादन लागत निर्धारण हुनेछ।

राष्ट्र बैंकले नयाँ सिक्का बजारमा ल्याए पनि हाल प्रचलनमा रहेका पुराना सिक्काहरू तुरुन्तै अवैध हुने छैनन्। पुराना सिक्का र नयाँ सिक्का दुवै केही समयसम्म समान रूपमा चलनचल्तीमा रहने सम्भावना छ।

यसअघि १ रुपैयाँको सिक्कामा सगरमाथाको चित्र र २ रुपैयाँको सिक्कामा जनकपुरस्थित जानकी मन्दिर अंकित हुँदै आएको थियो। नयाँ डिजाइन लागू भएपछि क्रमशः नयाँ सिक्का बजारमा आउनेछन् भने पुराना सिक्का विस्तारै प्रतिस्थापित हुँदै जानेछन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार सरकार तीनवटा प्रमुख कारणले आफ्नो निर्णय परिवर्तन गर्न बाध्य भयो।

पहिलो, चुच्चे नक्सा हटाइएको भन्ने विषयले राष्ट्रियताको बहस तीव्र बनायो।

दोस्रो, लो-घेकर गुम्बासँग जोडिएको अमेरिकी सहयोग र चीनसँगको भूराजनीतिक संवेदनशीलताले कूटनीतिक प्रश्न खडा गर्‍यो।

तेस्रो, सामाजिक सञ्जालदेखि राजनीतिक दलसम्मबाट व्यापक आलोचना भएपछि सरकारमाथि निर्णय पुनर्विचार गर्न दबाब बढ्यो।

अन्ततः सरकारले विवादित डिजाइनलाई संशोधन गर्दै राष्ट्रिय प्रतीकलाई प्राथमिकता दिने निर्णय गरेको हो।

नयाँ सिक्का कहिलेदेखि प्रचलनमा आउने भन्ने मिति भने अझै सार्वजनिक गरिएको छैन। मन्त्रिपरिषद्को अन्तिम प्रक्रिया पूरा भएपछि नेपाल राष्ट्र बैंकले अन्तर्राष्ट्रिय टेन्डर आह्वान गर्नेछ र त्यसपछि उत्पादन सम्पन्न भएपछि नयाँ सिक्का क्रमशः बजारमा ल्याइने जनाइएको छ।