काठमाडौं। पश्चिम अफ्रिकामा दशकौँदेखि सक्रिय जिहादी समूह बोको हरामले पूर्वी नाइजेरियामा गरेको नयाँ आक्रमणले फेरि एकपटक क्षेत्रीय सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

डिफा प्रान्तको सीमावर्ती क्षेत्रमा शुक्रबार भएको आक्रमणमा कम्तीमा १० जना सरकारी सैनिकको मृत्यु भएको स्थानीय स्रोतहरूले बताएका छन्। घटनापछि नाइजेरियाली सेनाले व्यापक सुरक्षा अभियान सुरु गरेको छ भने सीमावर्ती क्षेत्रका बासिन्दामा त्रास फैलिएको छ।

स्थानीय स्रोतका अनुसार आक्रमण डिफा प्रान्तअन्तर्गत पर्ने एनगुइग्मी ग्यारिसन सहर नजिकै भएको हो। यो क्षेत्र चाड ताल आसपास पर्ने रणनीतिक स्थान हो, जहाँबाट नाइजेरिया, चाड र क्यामरुनसँग सिधा सीमा जोडिन्छ। यही भौगोलिक अवस्थाका कारण विद्रोही समूहहरूले वर्षौँदेखि यस क्षेत्रलाई आवतजावत तथा लुकेर गतिविधि सञ्चालन गर्ने आधारस्थलका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।

सुरक्षाका कारण आफ्नो परिचय गोप्य राख्न चाहने एक स्थानीय बासिन्दाले एएफपीसँग कुरा गर्दै आक्रमण निकै योजनाबद्ध ढंगले गरिएको बताएका छन्। उनका अनुसार विद्रोही समूहले सुरक्षाकर्मीमाथि एक्कासि हमला गरेको थियो, जसका कारण कम्तीमा १० सैनिकको घटनास्थलमै मृत्यु भयो। उनले सुरक्षाकर्मीको प्रतिकारका क्रममा आक्रमणकारी पक्षले पनि ठूलो क्षति बेहोरेको दाबी गरे तापनि त्यसबारे आधिकारिक विवरण सार्वजनिक भएको छैन।

घटनापछि नाइजेरियाली सेनाले प्रभावित क्षेत्रलाई घेरा हालेर विद्रोहीको खोजी तीव्र पारेको छ। सैनिक हेलिकोप्टर, अतिरिक्त सुरक्षा टोली र विशेष अभियान इकाइ परिचालन गरिएको जनाइएको छ। स्थानीय प्रशासनले पनि नागरिकलाई अनावश्यक रूपमा बाहिर ननिस्कन र सुरक्षाकर्मीको निर्देशन पालना गर्न आग्रह गरेको छ।

घटनालगत्तै सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएका विवरणहरूमा १० सैनिकसँगै राष्ट्रिय गार्डका चार जवान पनि मारिएको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि यी दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि हुन सकेको छैन। सरकारी निकायले आधिकारिक रूपमा मृत्यु हुनेको सङ्ख्या सार्वजनिक नगरे पनि स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूले सुरक्षाकर्मीको उल्लेखनीय क्षति भएको स्वीकार गरेका छन्।

नाइजेरियाली समाचार संस्था एएनपीले पनि एनगुइग्मी सहरको बाहिरी क्षेत्रमा बोको हरामका लडाकूहरूले आक्रमण गरेको पुष्टि गरेको छ। समाचार संस्थाका अनुसार आक्रमणमा केही सुरक्षाकर्मीको ज्यान गएको भए पनि विस्तृत तथ्यांक सार्वजनिक गरिएको छैन। सुरक्षा संवेदनशीलताका कारण अधिकारीहरूले थप विवरण दिन सावधानी अपनाइरहेका छन्।

डिफा प्रान्तका गभर्नर जनरल महामादौ इब्राहिम घटनापछि एनगुइग्मी पुगेका थिए। उनले आक्रमणमा ज्यान गुमाएका सुरक्षाकर्मीप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै अन्त्येष्टि कार्यक्रममा सहभागिता जनाए। गभर्नरले सुरक्षाकर्मीको साहसको प्रशंसा गर्दै विद्रोही समूहविरुद्धको अभियान अझ कडा बनाइने बताएका छन्।

उनले सीमावर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई सचेत रहन आग्रह गर्दै कुनै पनि शंकास्पद गतिविधिबारे तत्काल सुरक्षा निकायलाई जानकारी गराउन अनुरोध गरेका छन्।

चाड ताल क्षेत्र पश्चिम अफ्रिकाको सबैभन्दा जटिल सुरक्षा चुनौतीमध्ये एक मानिन्छ। नाइजेरिया, चाड, क्यामरुन र निजेरको सीमा एकअर्कासँग जोडिने भएकाले विद्रोही समूहहरू एक देशबाट अर्को देशमा सहज रूपमा प्रवेश गर्ने गरेका छन्। विस्तृत दलदली भूभाग, टापुहरू र दुर्गम बस्तीका कारण सुरक्षा निकायलाई प्रभावकारी निगरानी गर्न कठिन हुने गरेको सुरक्षा विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

यही कारण बोको हराम र यससँग सम्बन्धित अन्य सशस्त्र समूहहरूले यस क्षेत्रलाई लामो समयदेखि आफ्नो गतिविधिको केन्द्र बनाउँदै आएका छन्।

बेला–बेलामा सेनाका शिविर, प्रहरी चौकी तथा स्थानीय गाउँमा आक्रमण गरेर उनीहरूले आफ्नो उपस्थितिको संकेत दिने गरेका छन्।

सन् २००९ देखि फैलिएको हिंसात्मक विद्रोह

बोको हरामले सन् २००९ देखि नाइजेरियामा सशस्त्र विद्रोह सुरु गरेको थियो। सुरुमा स्थानीय आन्दोलनका रूपमा देखिएको यो समूह पछि अत्यन्त हिंसात्मक जिहादी संगठनमा रूपान्तरण भयो। विद्यालय, बजार, धार्मिक स्थल, सरकारी कार्यालय र सुरक्षा निकायमाथि भएका श्रृंखलाबद्ध आक्रमणले हजारौँ नागरिकको ज्यान लिएको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघ तथा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका तथ्यांकअनुसार यस हिंसाका कारण लाखौँ मानिस आफ्नो घर छाड्न बाध्य भएका छन्। विशेषगरी उत्तर–पूर्वी नाइजेरियाका धेरै गाउँ खाली भएका छन् भने ठूलो सङ्ख्यामा नागरिक शरणार्थी शिविरमा बस्न बाध्य छन्।

बोको हरामको प्रभाव नाइजेरियाभन्दा बाहिर चाड, क्यामरुन र निजेरसम्म फैलिन थालेपछि चार देशले संयुक्त सैन्य संयन्त्रमार्फत विद्रोहीविरुद्ध अभियान सञ्चालन गरेका थिए। प्रारम्भिक चरणमा केही सफलता मिले पनि पछिल्ला वर्षहरूमा राजनीतिक अस्थिरता, सैनिक शासन र सीमित स्रोत–साधनका कारण अभियान अपेक्षाअनुसार प्रभावकारी बन्न सकेको छैन।

विशेषगरी पश्चिम अफ्रिकाका केही मुलुकमा भएका सैनिक ‘कू’ पछि सुरक्षा प्राथमिकतामा परिवर्तन आएको छ। यसले संयुक्त सैन्य अभियानको समन्वय कमजोर बनाएको विश्लेषण गरिन्छ। परिणामस्वरूप बोको हराम तथा अन्य जिहादी समूहहरूले सीमावर्ती क्षेत्रमा पुनः आफ्नो गतिविधि विस्तार गर्ने अवसर पाएका छन्।

लगातारको हिंसाका कारण सीमावर्ती क्षेत्रका सर्वसाधारणको दैनिकी प्रभावित भएको छ। खेतीपाती, व्यापार र आवतजावतमा समस्या उत्पन्न भएको छ भने विद्यालय र स्वास्थ्य सेवा पनि बेला–बेलामा बन्द हुने गरेका छन्। धेरै परिवार सुरक्षित स्थानतर्फ विस्थापित भएका छन्।

मानवीय सहायता संस्थाहरूले पनि असुरक्षाका कारण प्रभावित क्षेत्रमा सहज रूपमा सेवा पुर्‍याउन कठिनाइ भोगिरहेका छन्। खाद्यान्न, स्वास्थ्य सेवा र सुरक्षित आश्रयको अभावले हजारौँ नागरिक जोखिमपूर्ण अवस्थामा जीवन बिताइरहेका छन्।

एनगुइग्मीमा भएको पछिल्लो आक्रमणले बोको हराम अझै सक्रिय र संगठित रहेको संकेत गरेको सुरक्षा विज्ञहरूको भनाइ छ। सेनाले विद्रोहीविरुद्ध अभियान तीव्र बनाए पनि सीमावर्ती क्षेत्रको जटिल भौगोलिक अवस्था, कमजोर पूर्वाधार र सीमापार गतिविधिका कारण आतंकवादी समूहलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा लिन चुनौती कायमै रहेको उनीहरूको निष्कर्ष छ।

पछिल्लो घटनाले नाइजेरियासहित सम्पूर्ण चाड ताल क्षेत्रको सुरक्षा अवस्था अझ संवेदनशील बनेको छ।