काठमाडौं । गत वर्षदेखि अन्तरिक्षमा अनियन्त्रित रूपमा पृथ्वी र चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षणबीच घुमिरहेको स्पेसएक्सको फाल्कन-९ रकेटको दोस्रो चरण आज चन्द्रमाको सतहमा ठोक्किने भएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो घटना अन्तरिक्ष अनुसन्धानका दृष्टिले निकै चासोको विषय बनेको छ भने यसले अन्तरिक्ष फोहोर (स्पेस डेब्रिस) व्यवस्थापनबारे फेरि एकपटक विश्वव्यापी बहस सुरु गराएको छ।

यो रकेटको दोस्रो चरण सन् २०२५ मा अमेरिकी निजी अन्तरिक्ष कम्पनी फायरफ्लाइ एयरोस्पेसको चन्द्र अभियान प्रक्षेपणका क्रममा प्रयोग गरिएको थियो। आफ्नो मुख्य काम पूरा गरेपछि करिब ४ हजार किलोग्राम तौल भएको यो भाग पृथ्वीमा फर्काउन वा नियन्त्रित रूपमा नष्ट गर्न नसकिएकाले अन्तरिक्षमै अनियन्त्रित रूपमा घुमिरहेको थियो। लामो समयसम्म यसको कक्षा परिवर्तन हुँदै गएपछि अन्ततः यो चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षणमा तानिएर सतहमा ठोक्किन लागेको हो।

खगोलविद्हरूका अनुसार रकेटको यो भाग करिब ८ हजार ६९० किलोमिटर प्रतिघण्टाको तीव्र गतिमा चन्द्रमाको सतहमा ठोक्किनेछ। ठोक्किने क्षणमा ठूलो परिमाणमा धुलो र चट्टानी कणहरू माथि उछिट्टिने अनुमान गरिएको छ। यसबाट चन्द्रमामा नयाँ खाडल (क्रेटर) समेत बन्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ।

यद्यपि यो घटना पृथ्वीबाट सामान्य आँखाले प्रत्यक्ष देख्न सम्भव नहुने बताइएको छ। चन्द्रमाको अर्को भागमा वा प्रत्यक्ष अवलोकन गर्न कठिन स्थानमा ठोक्किने सम्भावना रहेकाले यसको प्रभाव केवल कक्षामा रहेका वैज्ञानिक उपकरण वा अन्तरिक्ष यानमार्फत मात्र अध्ययन गर्न सकिनेछ।

वैज्ञानिकहरूले यस घटनालाई चन्द्रमाको सतहको बनावट, धुलोको फैलावट तथा उच्च गतिमा हुने ठक्करको प्रभाव अध्ययन गर्ने अवसरका रूपमा लिएका छन्। यसबाट प्राप्त हुने तथ्यांकले भविष्यका चन्द्र अभियान, अवतरण प्रविधि तथा ग्रह-उपग्रहको सतहसम्बन्धी अनुसन्धानमा उपयोगी जानकारी दिन सक्ने विश्वास गरिएको छ।

यद्यपि अनुसन्धानका दृष्टिले यो घटना महत्वपूर्ण भए पनि मानिस, पृथ्वी वा हाल सञ्चालनमा रहेका अन्तरिक्ष यात्रामा यसबाट कुनै तत्काल जोखिम नरहेको वैज्ञानिकहरूले स्पष्ट पारेका छन्। रकेटको भाग चन्द्रमामा खस्ने भएकाले पृथ्वीको वातावरण वा मानव बस्तीमा कुनै असर नपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।

तर यस घटनाले अन्तरिक्षमा बढ्दो फोहोरको समस्या फेरि एकपटक चर्चामा ल्याएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा सरकारी तथा निजी कम्पनीहरूले ठूलो संख्यामा रकेट र उपग्रह प्रक्षेपण गर्न थालेपछि पृथ्वीको कक्षामा निष्क्रिय उपकरण, रकेटका टुक्रा तथा अन्य अवशेषको संख्या तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। वैज्ञानिकहरूले भविष्यमा यस्ता वस्तुको व्यवस्थापनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै स्पष्ट नीति, प्रविधि र समन्वय आवश्यक रहेको बताएका छन्।

यसअघि पनि यस्तै घटना भएका छन्। सन् २०२२ मा एक चिनियाँ रकेटको अवशेष चन्द्रमामा ठोक्किएको थियो, जसले नयाँ खाडल सिर्जना गरेको थियो। त्यस्तै सन् २००९ मा अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाले चन्द्रमाको ध्रुवीय क्षेत्रमा पानीको सम्भावित अस्तित्व अध्ययन गर्न अनुसन्धानकै उद्देश्यले जानाजानी रकेटको एक भाग चन्द्रमामा ठोक्काएको थियो। त्यसबाट प्राप्त तथ्यांकले चन्द्रमामा बरफको स्वरूपमा पानी रहेको प्रमाण फेला पार्न महत्वपूर्ण योगदान दिएको थियो।

आज हुने स्पेसएक्सको रकेटको यो ठक्करले पनि वैज्ञानिक समुदायलाई नयाँ अध्ययन सामग्री उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, अन्तरिक्ष अन्वेषणको विस्तारसँगै अन्तरिक्ष फोहोरको सुरक्षित व्यवस्थापन अब विश्व समुदायका लागि अझ महत्वपूर्ण चुनौती बन्दै गएको सन्देश पनि यस घटनाले दिएको छ।