काठमाडौं।  राजनीतिमा एउटा प्रश्न निकै पुरानो छ। शासकलाई जनताले प्रेम गर्नु राम्रो कि डर मान्नु?

सामान्य बुझाइमा असल शासक त्यो हो, जसलाई जनताले विश्वास गर्छन्, सम्मान गर्छन् र आफ्नो प्रतिनिधिका रूपमा स्वीकार गर्छन्। तर राजनीति सधैँ आदर्शअनुसार चल्दैन। सत्ता, स्वार्थ, भय, जनमत र राज्यको सुरक्षाले पनि शासनको स्वरूप निर्धारण गर्छ।

यही यथार्थलाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गर्ने राजनीतिक चिन्तक हुन् निकोलो म्याकियावेली। करिब पाँच सय वर्षअघि इटालीमा उनले लेखेका राजनीतिक विचार आज पनि सत्ता र शासनबारे बहस गर्दा उद्धृत गरिन्छन्।

म्याकियावेलीका अनुसार शासक आफ्ना प्रजाको शत्रु बन्नु हुँदैन। तर जनताको मित्र बन्न सफल हुँदैमा राज्यमा सुख समृद्धि आउँछ भन्ने पनि छैन।

अत्यधिक दयालुता र उदारताको फाइदा अरूले उठाउन सक्छन्। त्यसैलाई पछि शासक तथा राज्यविरुद्ध प्रयोग गर्न सकिन्छ। त्यसैले उनका लागि जनताको समर्थन महत्वपूर्ण भए पनि सत्ता सञ्चालनमा त्यसलाई कसरी व्यवस्थापन गरिन्छ भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

म्याकियावेलीको सबैभन्दा चर्चित राजनीतिक विचार प्रेम र डरको सम्बन्धसँग जोडिन्छ। उनका अनुसार हरेक शासकको चाहना जनता आफूलाई प्रेम पनि गरून् र डर पनि मानून् भन्ने हुन्छ। तर व्यवहारमा यी दुवै कुरा एकैपटक कायम राख्न कठिन हुन्छ।

त्यसैले प्रेम र डरमध्ये एउटा मात्र रोज्नुपर्ने अवस्था आएमा म्याकियावेलीले प्रेमभन्दा डर शासकका लागि सुरक्षित हुने तर्क गरेका छन्।

तर यसको अर्थ शासकले जनतामाथि आतंक फैलाउनुपर्छ भन्ने होइन। म्याकियावेलीको विचारमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण सीमा यही हो। प्रजा शासकसँग डराउन सक्छन्, तर शासकलाई घृणा गर्ने अवस्थामा पुग्नु हुँदैन।

किनकि डरले अनुशासन कायम गर्न सक्छ। तर डर घृणामा परिणत भयो भने त्यही भावना विद्रोहको कारण बन्न सक्छ।

म्याकियावेली मानव स्वभावलाई पनि निकै यथार्थवादी ढंगले हेर्थे। उनका अनुसार मानिस आफ्नो जीवन र सम्पत्तिको सुरक्षाप्रति अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ।

त्यसैले शासकले जनताको सम्पत्ति, निजी जीवन र सम्मानमा अनावश्यक हस्तक्षेप गर्नु हुँदैन। राज्य सञ्चालनका नाममा जनतामाथि निरन्तर आर्थिक बोझ थप्ने, उनीहरूको सम्पत्ति खोस्ने वा व्यक्तिगत जीवनमा हस्तक्षेप गर्ने काम भयो भने असन्तुष्टि बढ्दै जान्छ।

त्यो असन्तुष्टि अन्ततः शासकप्रतिको घृणामा बदलिन सक्छ। यसरी हेर्दा म्याकियावेलीको राजनीतिक दर्शनको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखिन्छ। उनी डरलाई स्वीकार गर्छन्, तर घृणालाई सत्ताका लागि सबैभन्दा खतरनाक मान्छन्।

म्याकियावेलीको यो दृष्टिकोणलाई प्राचीन भारतीय राजनीतिक चिन्तक कौटिल्य अर्थात् चाणक्यसँग तुलना गर्दा राजनीति र सत्ताबारे दुई फरक युगका समान चिन्तन देखिन्छन्।

चाणक्यको अर्थशास्त्रमा राजा, प्रशासन, अर्थव्यवस्था, सुरक्षा, कूटनीति र प्रजाबीचको सम्बन्धलाई व्यावहारिक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ।

चाणक्यका लागि राजा शक्तिशाली हुनु आवश्यक छ। तर राजा मात्र शक्तिशाली भएर राज्य बलियो हुँदैन। राज्यको अर्थतन्त्र बलियो हुनुपर्छ, प्रशासन सक्षम हुनुपर्छ, सुरक्षा व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्छ र प्रजा सुरक्षित हुनुपर्छ।

यस अर्थमा चाणक्यको राजनीति केवल राजाको शक्ति बढाउने विषय होइन। यो राज्यलाई समग्र रूपमा बलियो बनाउने रणनीति हो।

म्याकियावेलीले शासकका लागि डरलाई राजनीतिक साधनका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। चाणक्यको राजनीतिक चिन्तनमा पनि दण्डको महत्वपूर्ण स्थान छ।

तर दण्डलाई केवल हिंसा वा अत्याचारका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। राज्यमा कानून, अनुशासन र व्यवस्था कायम गर्न राज्यसत्ताले गर्ने शक्ति प्रयोग पनि दण्डको अवधारणाभित्र पर्छ।

यसमा दुवै चिन्तकबीच एउटा समानता देखिन्छ। राज्य सञ्चालन केवल सद्भाव, उपदेश र नैतिक आग्रहबाट मात्र सम्भव हुँदैन। आवश्यक पर्दा राज्यले आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ।

तर शक्ति किन र कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। राज्यको सुरक्षा, कानून र व्यवस्था कायम गर्न प्रयोग भएको शक्ति शासनको आधार बन्न सक्छ।

तर व्यक्तिगत स्वार्थ, प्रतिशोध वा दमनका लागि प्रयोग भएको शक्ति भने राज्यकै कमजोरी बन्न सक्छ।

चाणक्यको तुलनामा म्याकियावेलीको मूल प्रश्न केही फरक थियो। उनले आदर्श राज्य कस्तो हुनुपर्छ भन्नेभन्दा पनि वास्तविक राजनीतिमा सत्ता कसरी प्राप्त हुन्छ, कसरी टिक्छ र शासकले चुनौतीको सामना कसरी गर्छ भन्ने विषयमा बढी ध्यान दिए।

उनका लागि शासक परिस्थितिअनुसार निर्णय गर्न सक्षम हुनुपर्छ। कहिले उदार देखिने, कहिले कठोर बन्ने, कहिले सम्झौता गर्ने र कहिले शक्ति प्रयोग गर्ने। यी सबै राजनीतिक रणनीतिका हिस्सा हुन सक्छन्।

त्यसैले म्याकियावेलीलाई आधुनिक राजनीतिक यथार्थवादका महत्वपूर्ण चिन्तकमध्ये एक मानिन्छ।

चाणक्य र म्याकियावेलीबीचको समानता यहीँ मात्र सीमित छैन। दुवैले राज्यको सुरक्षा र स्थायित्वलाई महत्वपूर्ण माने। शासकलाई कमजोर हुनु हुँदैन भन्ने विचार राखे। कूटनीति र रणनीतिलाई राजनीतिक शक्तिको महत्वपूर्ण साधन माने।

दुवैले आवश्यक अवस्थामा शक्ति प्रयोगलाई स्वीकार गरे। शत्रु र मित्रको व्यवहारलाई भावनाभन्दा राज्यहितका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने दृष्टिकोण अघि सारे। सूचना र गुप्तचर प्रणालीको महत्व पनि दुवैको राजनीतिक चिन्तनमा देखिन्छ।

यही समानताका कारण चाणक्यलाई प्रायः ‘भारतका म्याकियावेली’ भनिन्छ।

तर चाणक्य र म्याकियावेलीलाई एउटै राजनीतिक दर्शनका प्रतिनिधि मान्नु सही हुँदैन। चाणक्य म्याकियावेलीभन्दा धेरै शताब्दीअघि थिए। त्यसैले ‘भारतका म्याकियावेली’ भन्ने उपमा प्रभाव वा प्रेरणाको सम्बन्ध होइन। यो विचारको तुलनाका लागि प्रयोग गरिएको उपमा हो।

म्याकियावेलीको चिन्तन मुख्यतः सत्ता, शक्ति र राज्यको राजनीतिक स्थायित्व वरिपरि केन्द्रित देखिन्छ। चाणक्यको दृष्टिकोण भने केही व्यापक छ।

राज्यको शक्ति र सुरक्षासँगै उनले अर्थव्यवस्था, प्रशासन, कानून, कूटनीति र प्रजाको हितलाई पनि राज्य सञ्चालनको महत्वपूर्ण अंग माने।

चाणक्यको राज्यचिन्तनमा प्रजाको हितलाई स्पष्ट स्थान दिइएको देखिन्छ। राज्यको समृद्धि प्रजाको समृद्धिसँग जोडिएको हुन्छ।

प्रजा असुरक्षित छन्, अर्थतन्त्र कमजोर छ र प्रशासन भ्रष्ट छ भने राजाको शक्ति पनि लामो समय टिक्न सक्दैन।

यसैले चाणक्यको दृष्टिमा राजा र प्रजाबीचको सम्बन्ध एकतर्फी होइन। राजाले प्रजामाथि शासन गर्छ, तर राज्यको स्थायित्वका लागि प्रजाको सुरक्षा, समृद्धि र सन्तुष्टि पनि आवश्यक हुन्छ।

यही कारणले चाणक्यको राजनीतिक चिन्तनलाई केवल कठोर सत्ता र षड्यन्त्रको दर्शनका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।

आजको लोकतन्त्र म्याकियावेलीको समयभन्दा बिल्कुल फरक छ। अहिले शासक वंश वा सैन्य शक्तिका आधारमा मात्र होइन, जनताको मतबाट सत्तामा पुग्छ।

त्यसैले आधुनिक लोकतन्त्रमा डरभन्दा विश्वास, जवाफदेहिता, कानूनको शासन र संस्थागत शक्ति महत्वपूर्ण हुन्छन्।

तर म्याकियावेलीको चेतावनी अझै सान्दर्भिक छ। जनताको विश्वासलाई केवल चुनाव जित्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने र सत्तामा पुगेपछि जनताको असन्तुष्टिलाई बेवास्ता गर्ने शासन लामो समय टिक्न कठिन हुन्छ।

त्यसैगरी जनतालाई नियन्त्रण गर्ने नाममा अत्यधिक दमन गर्ने शासनले पनि आफ्नो लागि खतरा आफैँ सिर्जना गर्न सक्छ।

डरले केही समय मानिसलाई चुप गराउन सक्छ। तर घृणाले उनीहरूलाई सधैँ चुप राख्न सक्दैन।

चाणक्य र म्याकियावेली दुई फरक युगका चिन्तक हुन्। उनीहरूको राजनीतिक परिस्थिति, समाज र शासन व्यवस्था फरक थियो। तर दुवैले सत्ता र राज्यलाई भावनाको आधारमा मात्र बुझेनन्।

म्याकियावेलीले शासकलाई एउटा कठोर यथार्थ सम्झाए। जनताको प्रेम राम्रो हो, तर सत्ता त्यसैमा मात्र टिक्दैन।

चाणक्यले अर्को पक्ष देखाए। राज्य बलियो हुन राजा मात्र होइन, प्रशासन, अर्थव्यवस्था, सुरक्षा र प्रजा पनि बलियो हुनुपर्छ।

दुवैलाई सँगै राखेर हेर्दा आजको राजनीतिका लागि एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ।

जनताको प्रेम शासनको शक्ति हुन सक्छ। कानून शासनको आधार हो। संस्थागत क्षमता शासनको सुरक्षा हो।

तर शासकले जनताको विश्वास गुमाएर केवल डरका भरमा सत्ता टिकाउन खोज्यो भने त्यही डर विस्तारै घृणामा बदलिन सक्छ।

अन्ततः म्याकियावेलीको राजनीतिक चेतावनीलाई आजको भाषामा यसरी बुझ्न सकिन्छ। जनताले शासकसँग डराउन सक्छन्, तर उनीहरूलाई शासकसँग घृणा गर्ने अवस्थामा पुर्‍याउनु हुँदैन।

किनकि प्रेम गुम्दा लोकप्रियता घट्न सक्छ। तर घृणा जन्मिँदा सत्ताको जग नै हल्लिन सक्छ।