काठमाडौं । रसुवास्थित भोटेकोशी नदीमा बुधबार भदौ १० गते आएको असामान्य बाढीले रसुवासहित नुवाकोट, धादिङ, चितवन, तनहुँ, गोरखा र नवलपरासी पूर्वसम्म ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। बाढीपछि विभिन्न जिल्लामा शव भेटिने क्रम जारी छ भने सयौँ मानिस अझै सम्पर्कविहीन रहेको सरकारी विवरण छ। बाढीले दर्जनौँ पुल, सडक तथा अन्य भौतिक संरचना बगाएपछि यसलाई पछिल्लो समयकै ठूलो प्राकृतिक विपत्तिका रूपमा लिइएको छ।

बाढी यति ठूलो र अचानक कसरी आयो भन्नेबारे जलवायु विज्ञ, हिमनदी तथा हिमाली भूगोलका विशेषज्ञ र विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी निकायहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्। प्रारम्भिक अध्ययनमा हिमचट्टान तथा बरफको ठूलो भाग खस्दा भोटेकोशीको सहायक ल्हेन्दे खोला थुनिएको र त्यसपछि बनेको अस्थायी ताल फुट्दा अत्यधिक वेगसहितको बाढी आएको हुन सक्ने देखिएको छ।

रसुवागढीमा अचानक उर्लिएको भोटेकोशी

बुधबार बिहान नेपाल–चीन सीमास्थित रसुवागढी क्षेत्रमा भोटेकोशी नदीको बहाव एक्कासि बढेपछि स्थानीय तथा सुरक्षाकर्मीबीच भागदौड मच्चिएको थियो। नदीमा आएको असामान्य बाढी देखेपछि सुरुमा तिब्बततर्फ हिमताल फुटेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो भने कतिपयले हिमपहिरोलाई सम्भावित कारण मानेका थिए।

तर घटनाको केही घण्टासम्म बाढीको वास्तविक कारणबारे यकिन जानकारी प्राप्त हुन सकेन। बाढी रसुवागढीबाट तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ तीव्र गतिमा फैलिँदै गएपछि रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा ठूलो क्षति पुग्यो।

बाढीले नदी आसपासका बस्ती, सडक, पुल र अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार तथा खोजी कार्य जारी रहे पनि बाढीको अत्यधिक वेगका कारण क्षतिको पूर्ण विवरण संकलन गर्न कठिन भइरहेको छ।

हिमपहिरोपछि नदी थुनिएको प्रारम्भिक निष्कर्ष

स्याटेलाइट तस्बिरको प्रारम्भिक विश्लेषणपछि विज्ञहरूले भोटेकोशीमा आएको बाढी हिमताल विस्फोटभन्दा फरक प्रकृतिको हुन सक्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार ठूलो हिमचट्टान तथा बरफ खस्दा ल्हेन्दे खोला केही समयका लागि थुनिएको र त्यसबाट बनेको अस्थायी ताल फुटेपछि ठूलो मात्रामा गेग्रानसहितको पानी तल्लो क्षेत्रमा आएको हुन सक्छ।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले प्लानेट ल्याब्सबाट प्राप्त स्याटेलाइट तस्बिरको अध्ययन गर्दा रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा हिमचट्टान पहिरो गएको देखिएको जनाएको छ। त्यसैका कारण ल्हेन्दे खोलामा ठूलो परिमाणमा गेग्रान थुप्रिएको र त्यसपछि बाढी उत्पन्न भएको हुन सक्ने प्रारम्भिक आकलन गरिएको छ।

नेपाल र चीनतर्फबाट प्राप्त विभिन्न तस्बिर तथा सूचनालाई आधार बनाएर गरिएको विश्लेषणमा समेत बाढीको मुख्य स्रोत नेपालतर्फको हिमाली क्षेत्रमा गएको हिमपहिरो हुन सक्ने संकेत देखिएको छ।

भूकम्प पनि गएको थियो, तर सम्बन्ध पुष्टि छैन

बाढी आउनुअघि तिब्बत क्षेत्रमा भूकम्प गएको तथ्यले पनि घटनालाई थप चासोको विषय बनाएको छ। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणका अनुसार बुधबार बिहान ८ बजेर ३७ मिनेटमा गोसाइँकुण्डबाट करिब ४७ किलोमिटर उत्तरतर्फ तिब्बतको भूभागमा ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको थियो।

भूकम्प र हिमपहिरोको समय नजिक रहे पनि यी दुई घटनाबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको पुष्टि भने भइसकेको छैन। भूकम्पले हिमचट्टान खस्न सहयोग गरेको हो वा हिमपहिरो प्राकृतिक रूपमा नै गएको हो भन्नेबारे थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

७ हजार २४५ मिटर अग्लो लाङटाङ लिरुङको उत्तरी मोहडामा हिमपहिरो गएको हुन सक्ने अनुमानसमेत गरिएको छ। यसअघि २०७२ सालको भूकम्पका क्रममा यही हिमालको दक्षिणी मोहडाबाट हिमपहिरो खस्दा लाङटाङ गाउँमा ठूलो क्षति पुगेको थियो र करिब ३ सय जनाको ज्यान गएको थियो।

ल्हेन्दे खोलामा बनेको अस्थायी तालले बढायो बाढीको वेग

काठमाडौं विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा जलवायु अनुसन्धानकर्ता रिजनभक्त कायस्थले प्रारम्भिक अध्ययन र नेपाल तथा चीनका वैज्ञानिकसँग भएको छलफलका आधारमा हिमपहिरोले ल्हेन्दे खोला थुनेको हुन सक्ने बताएका छन्।

उनका अनुसार हिमपहिरोबाट आएको बरफ, चट्टान र अन्य गेग्रानले खोला थुनिएपछि केही समयका लागि पानी जम्मा भएको र त्यसपछि प्राकृतिक अवरोध फुट्दा ठूलो वेगमा पानी तथा गेग्रान तलतिर बगेको हुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा सामान्य नदीबाढीभन्दा पानीको बहाव निकै शक्तिशाली हुने विज्ञहरू बताउँछन्। इसिमोडका प्रारम्भिक विश्लेषणले पनि बाढीको बहाव असाधारण रूपमा तीव्र रहेको देखाएको छ।

इसिमोडका अनुसार गल्छी क्षेत्रमा त्रिशूली नदीको पानीको सतह करिब ३० मिनेटमै ९ मिटरसम्म बढेको थियो। मलेखु क्षेत्रमा पनि त्यही अवधिमा पानीको सतह करिब ७ मिटरसम्म बढेको प्रारम्भिक विश्लेषण छ।

गत वर्षको बाढीसँग फरक प्रकृतिको घटना

भोटेकोशी र ल्हेन्दे खोला क्षेत्रमा यसअघि पनि आकस्मिक बाढीको घटना भइसकेको थियो। गत वर्ष असार २४ गते आएको बाढीबारे जल तथा मौसम विज्ञान विभागले अध्ययन गर्दा हिमताल विस्फोटका कारण ल्हेन्दे खोलामा बाढी आएको निष्कर्ष निकालेको थियो।

सेन्टिनेल उपग्रहबाट गरिएको अध्ययनमा हिमताल फुटेपछि बाढी आएको देखिएको विभागले जनाएको थियो। हिमाली क्षेत्रमा जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेका हिमतालबारे यसअघि नै विभिन्न अध्ययन सार्वजनिक भए पनि अहिले बाढी आएको स्थानमै हिमपहिरो गएर नदी थुनिने पूर्वानुमान भने गरिएको थिएन।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) र संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) को अध्ययनअनुसार नेपाल, भारत र चीनको तिब्बत क्षेत्रमा गरी ३ हजार ६ सय २४ हिमताल छन्। तीमध्ये ४७ वटा हिमताल विस्फोटको जोखिममा रहेको अध्ययनले देखाएको छ। जोखिममा रहेका ४७ हिमतालमध्ये २१ वटा नेपालतर्फ रहेको बताइएको छ।

थप जोखिम अझै टरेको छैन

बुधबार आएको बाढीपछि ल्हेन्दे खोला पूर्ण रूपमा खुलिसकेको हो वा त्यस क्षेत्रमा अझै पानी तथा गेग्रान थुनिएको छ भन्ने विषयमा पनि विज्ञहरूले निगरानी गरिरहेका छन्।

प्राध्यापक कायस्थका अनुसार सुरुमा ठूलो पानीको पोखरी बनेको हुन सक्ने आशंका गरिए पनि त्यसको स्पष्ट प्रमाण अझै प्राप्त भइसकेको छैन। बादल तथा मौसमको अवस्थाका कारण स्याटेलाइट तस्बिरसमेत स्पष्ट नआएकाले घटनास्थलको पूर्ण अवस्थाबारे निष्कर्षमा पुग्न समय लाग्ने देखिएको छ।

हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी पग्लिने, हिमचट्टान कमजोर हुने र हिमपहिरोको सम्भावना बढ्ने जोखिम भने कायमै रहेको विज्ञहरू बताउँछन्। तर कुन क्षेत्रमा कहिले हिमपहिरो जान्छ भन्ने कुरा यकिन रूपमा पूर्वानुमान गर्न अझै कठिन रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

चीनतर्फ पनि ठूलो जलाशय बनेको सूचना

यसैबीच, चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले सीमापारिको क्षेत्रमा ठूलो जलाशययुक्त ताल बनेको जानकारी दिएको छ। चीनको छोचेन खोला र पुरेपू त्साङ्पो नदीको दोभाननजिकै बनेको उक्त जलाशयमा बिहीबार बिहानसम्म करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भएको र पानी बाहिरिन थालेको जनाइएको छ।

चिनियाँ पक्षका अनुसार आगामी तीन दिनमा उक्त तालमा थप करिब ३० लाख घनमिटर पानी जम्मा हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। त्यसकारण ताल फुट्न सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै त्यहाँको अवस्थालाई निरन्तर निगरानीमा राखिएको छ।

चीनले सम्भावित जोखिमको आकलन गर्न बाढीको बहावसम्बन्धी नमुना अध्ययन तथा विश्लेषण गरिरहेको जनाएको छ। साथै, आवश्यक परे आपत्कालीन उद्धार तथा व्यवस्थापनका लागि सहयोग गर्ने तयारीसमेत गरिएको बताइएको छ।

अब के गर्नुपर्छ?

विज्ञहरूका अनुसार भोटेकोशीमा आएको बाढीको वास्तविक कारण पहिचान गर्न घटनास्थलको विस्तृत भौगोलिक अध्ययन, उच्च क्षमताका स्याटेलाइट तस्बिर, हिमनदी तथा हिमतालको अवस्था र नदीमा थुप्रिएको गेग्रानको अध्ययन आवश्यक छ।

इसिमोड र नेपाल तथा चीनका सम्बन्धित वैज्ञानिक संस्थाले संयुक्त रूपमा अध्ययन गरिरहेका कारण बाढीको वास्तविक कारणबारे थप स्पष्ट विवरण आउन केही समय लाग्ने बताइएको छ। प्रारम्भिक अध्ययनले भने हिमपहिरो, नदी थुनिनु, अस्थायी जलाशय बन्नु र त्यसपछि अवरोध फुटेर अत्यधिक वेगमा पानी तथा गेग्रान बग्नु नै यस विपत्तिको सम्भावित प्रमुख कारण देखाएको छ।

तर हिमपहिरोमा भूकम्पको भूमिका थियो कि थिएन र चीनतर्फ बनेको भनिएको जलाशयले आगामी दिनमा नेपालमा थप जोखिम निम्त्याउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषय अझै अनुसन्धानकै चरणमा छ। त्यसैले भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा तत्काल उच्च सतर्कता अपनाउनुपर्ने देखिएको छ।