काठमाडौं। बीपी कोइरालालाई नेपाली समाजले मूलतः राजनीतिज्ञका रूपमा चिनेको छ।

प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अगुवा, नेपाली कांग्रेसका नेता र नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनको राजनीतिक परिचय अत्यन्त प्रभावशाली छ। तर यही राजनीतिक परिचयको छायामा साहित्यकार बीपी ओझेलमा पर्नु उनको बौद्धिक व्यक्तित्वको अपूर्ण मूल्याङ्कन हो।

बीपीको साहित्यिक महत्त्व यसमा छैन कि एक राजनीतिज्ञले साहित्य पनि लेखे; यसको महत्त्व यसमा छ कि उनले नेपाली आख्यानको केन्द्र नै परिवर्तन गरे।

बाहिरी घटना, सामाजिक परिवेश र आदर्श पात्रभन्दा मानिसको चेतना, इच्छा, अपराधबोध, यौनिकता र मानसिक द्वन्द्वलाई कथाको विषय बनाएर उनले नेपाली आख्यानमा नयाँ मनोवैज्ञानिक भूगोल निर्माण गरे।

बीपीलाई ‘मनोविश्लेषणवादी’ वा ‘यौनचेतनाका लेखक’ भन्नु पनि त्यत्तिकै अपूर्ण हुन्छ। उनका रचनामा यौन र अवचेतन महत्त्वपूर्ण भए पनि ती आफैँ अन्तिम विषय होइनन्। शरीर, प्रेम, विवाह, नैतिकता, धर्म र सामाजिक मर्यादाका बीच मानिसले आफ्नो अस्तित्व कसरी निर्माण गर्छ भन्ने प्रश्न उनको साहित्यको गहिरो तहमा छ।

‘दोषी चश्मा’मा बीपीले वस्तुगत घटनाभन्दा त्यसलाई हेर्ने व्यक्तिको दृष्टिलाई महत्त्व दिएका छन्। चश्मा यहाँ भौतिक वस्तु मात्र होइन, वास्तविकतालाई हेर्ने मानसिक माध्यमका रूपमा अर्थपूर्ण हुन्छ। मानिसले संसारलाई यथार्थ रूपमा मात्र ग्रहण गर्दैन; उसको पूर्वधारणा, अनुभूति र मानसिक अवस्थाले त्यसलाई प्रभावित गर्छ।

कथाको शक्ति यही दृष्टिगत उल्झनमा छ। बाहिरी संसार एउटै भए पनि त्यसलाई बुझ्ने व्यक्तिको चेतना फरक हुन्छ। यसरी बीपीले ‘वास्तविकता’ र ‘अनुभूत वास्तविकता’बीचको दूरी देखाउँछन्। नेपाली कथामा मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणको विकास बुझ्न ‘दोषी चश्मा’ यस कारण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

‘नरेन्द्र दाइ’मा प्रेम कुनै निष्कलंक भावनाका रूपमा प्रस्तुत हुँदैन। सम्बन्धभित्र आकर्षणसँगै अधिकारबोध, आत्मीयतासँगै स्वार्थ र समर्पणसँगै असुरक्षा मिसिन्छ। यही मिश्रणले पात्रहरूलाई सरल नैतिक वर्गीकरणबाट बाहिर निकाल्छ।

कथाको महत्त्व नरेन्द्र दाइको चरित्रलाई ‘सही’ वा ‘गलत’ ठहराउनुमा होइन, उसको सम्बन्धगत व्यवहारका पछाडि रहेको मानसिक संरचना देखाउनुमा छ। प्रेममा मानिसले अर्को व्यक्तिलाई कति स्वतन्त्र छाड्छ र कति आफ्नो भावनाको अधीनमा राख्न खोज्छ भन्ने प्रश्न, कथाको सम्बन्धगत तहमा देखिन्छ। बीपीले प्रेमलाई आदर्श भावनाबाट हटाएर मानवीय कमजोरीसहितको अनुभूतिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

‘पवित्रा’को केन्द्रमा ‘पवित्रता’ शब्द आफैँ आलोचनाको विषय बन्छ। समाजले विशेषतः महिलाको चरित्रलाई निश्चित नैतिक मापदण्डबाट परिभाषित गर्ने प्रवृत्तिले निजी जीवनलाई सार्वजनिक मूल्याङ्कनको विषय बनाउँछ। व्यक्तिको व्यवहारभन्दा उसको सामाजिक छविले महत्त्व पाउने अवस्था यहाँ देखिन्छ।

कृतिको आलोचनात्मक शक्ति यहीँ छ। नैतिकता सार्वभौम सत्य हो कि समाजले निर्माण गरेको मापदण्ड? एउटै व्यवहार पुरुष र महिलाका लागि फरक ढङ्गले मूल्याङ्कन हुन्छ भने त्यसलाई न्यायपूर्ण नैतिकता भन्न मिल्छ? ‘पवित्रा’ यिनै प्रश्नतिर उन्मुख हुन्छ। यसले बीपीको साहित्यमा लैङ्गिक नैतिकताको आलोचनात्मक सम्भावना पनि देखाउँछ।

‘कर्णेलको घोडा’मा घोडा कथाको घटनात्मक वस्तु मात्र होइन, स्वाभाविक शक्ति र आवेगको प्रतीकका रूपमा पनि अर्थपूर्ण हुन्छ। मानिसले आफूलाई सभ्यता, अनुशासन र नियममा बाँधेको छ; प्रकृति भने आफ्नै लयमा चल्छ। यही दुई अवस्थाबीचको भिन्नता कथाको प्रतीकात्मक आधार बन्छ।

यहाँ बीपीले मानिसको सभ्यतालाई स्वतः श्रेष्ठ मानेका छैनन्। नियन्त्रण र स्वाभाविकताबीचको सम्बन्धलाई उनी खुला राख्छन्। मानिसले आफ्नो प्राकृतिक आवेगलाई नियन्त्रण गर्दै जाँदा प्राप्त हुने अनुशासन र त्यसबाट गुम्न सक्ने सहजताबीचको तनाव कथाको दार्शनिक पक्ष हो। त्यसैले घोडाको प्रसङ्गलाई यौनिक संकेतमा सीमित गर्नु कृतिको अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हुन्छ।

‘सुम्निमा’ बीपीको साहित्यमा शरीर र आत्माबीचको सम्बन्धलाई सबैभन्दा गहिरो रूपमा उठाउने कृति हो। सुम्निमा र सोमदत्त दुई पात्र मात्र होइनन्; उनीहरू फरक जीवनदृष्टिका प्रतिनिधि हुन्। सोमदत्तको चेतनामा संयम, संस्कार र आध्यात्मिक अनुशासन प्रमुख छन् भने सुम्निमाको जीवनदृष्टिमा प्रकृति, शरीर र सहज अनुभूतिको स्वीकार छ।

कृतिले शरीरलाई आध्यात्मिकताको बाधक ठहराउने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न गर्छ। मानिसलाई आत्मिक प्राणी मानेर उसको शारीरिक अस्तित्वलाई दबाउन खोज्दा जीवनको एउटा आधारभूत पक्ष अस्वीकार हुन सक्छ। सुम्निमाको दृष्टि त्यस अस्वीकारको प्रतिपक्ष हो।

तर बीपीले सुम्निमालाई पूर्ण सत्य र सोमदत्तलाई पूर्ण भ्रमका रूपमा प्रस्तुत गरेका छैनन्। दुवै दृष्टिभित्र आफ्नै सीमाहरू छन्। यही कारण ‘सुम्निमा’ कुनै निश्चित जीवनदर्शनको प्रचार होइन; मानिसको अस्तित्वमा शरीर र चेतना, प्रकृति र संस्कारबीचको सम्बन्धमाथिको दार्शनिक बहस हो।

‘तीन घुम्ती’मा इन्द्रमायाको जीवन प्रेम, विवाह र मातृत्वका निर्णायक मोडबाट अघि बढ्छ। तर यी मोडको वास्तविक अर्थ सम्बन्ध परिवर्तनमा मात्र छैन; प्रत्येक अवस्थामा आफ्नो जीवनको निर्णय गर्ने अधिकार कसको हो भन्ने प्रश्न उठ्छ।

इन्द्रमायाले परम्परागत वैवाहिक संरचनालाई स्वीकार नगर्दा उसको संघर्ष व्यक्तिगत विद्रोहमा सीमित रहँदैन। विवाहलाई स्थायी नैतिक बन्धन मान्ने सामाजिक मान्यतामाथि पनि प्रश्न उठ्छ। त्यस्तै, मातृत्वलाई महिलाको अनिवार्य सामाजिक भूमिका मान्ने दृष्टिकोणसँग उसको निर्णय ठोक्किन्छ।

यस अर्थमा ‘तीन घुम्ती’ बीपीको साहित्यमा नारीको आत्मनिर्णयको सबैभन्दा स्पष्ट आख्यान हो। यद्यपि यसलाई आजको नारीवादी दृष्टिबाट पुनःपढ्दा एउटा प्रश्न बाँकी रहन्छ, महिलाको स्वतन्त्रतालाई पुरुष लेखकले कुन दृष्टि र भाषामार्फत प्रस्तुत गरेका छन्? कृतिको शक्ति र सीमा दुवै यही पुनःपाठमा देखिन्छन्।

‘हिटलर र यहुदी’मा बीपीको दृष्टि निजी सम्बन्धबाट इतिहास र सामूहिक हिंसातिर फैलिन्छ। हिटलर र यहुदीको प्रसङ्ग ऐतिहासिक घटनाको स्मरणमा सीमित छैन; सत्ता, घृणा र हिंसाले व्यक्तिको चेतनालाई कसरी प्रभावित गर्छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिन्छ।

बीपीका लागि इतिहास शासक र राजनीतिक घटनाको क्रमभन्दा व्यापक छ। त्यसको केन्द्रमा भयभीत, पीडित र निर्णय गर्न बाध्य मानिस हुन्छ। यस दृष्टिले कृति बीपीको साहित्यमा सामाजिक तथा ऐतिहासिक चेतनाको विस्तारका रूपमा देखिन्छ। मानिसको मनलाई सामाजिक संरचनाबाट अलग गरेर बुझ्न नसकिने उनको धारणा यहाँ फराकिलो ऐतिहासिक सन्दर्भमा पुग्छ।

बीपीको साहित्यमा फ्रायडीय मनोविश्लेषणसँग मिल्ने धेरै पक्ष छन् ,जस्तै, अवचेतन, दमित इच्छा, यौनचेतना, अपराधबोध र मानसिक द्वन्द्व इत्यादी। तर उनको साहित्यलाई फ्रायडको सिद्धान्तको प्रत्यक्ष प्रयोगका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।

बीपीले पश्चिमी मनोविश्लेषणका अवधारणालाई नेपाली सामाजिक संरचनाभित्र रूपान्तरण गरेका छन्। परिवार, विवाह, धर्म, संस्कार र सामाजिक प्रतिष्ठाले व्यक्तिको मनोविज्ञान निर्माण गर्ने प्रक्रिया उनका पात्रमा देखिन्छ। यही कारण उनको मनोविश्लेषण व्यक्तिगत मनको अध्ययनमा सीमित छैन; सामाजिक नैतिकता व्यक्तिको चेतनाभित्र कसरी स्थापित हुन्छ भन्ने अध्ययन पनि हो।

बीपीको साहित्यमा यौनचेतना उल्लेखनीय भएकै कारण उनलाई यौन लेखकका रूपमा वर्गीकृत गरिएको पाइन्छ। तर उनका कृतिहरूलाई समग्रमा हेर्दा यौन छुट्टै विषय नभएर व्यक्तिको इच्छा र सामाजिक नैतिकताबीचको सम्बन्ध बुझ्ने माध्यम बनेको देखिन्छ।

‘सुम्निमा’मा शरीर र प्रकृति, ‘पवित्रा’मा सामाजिक नैतिकता तथा ‘तीन घुम्ती’मा सम्बन्ध र आत्मनिर्णयसँग जोडिएर यौनिकताको अर्थ विस्तार हुन्छ। यसरी बीपीको यौनचेतना शरीरको वर्णनमा भन्दा इच्छा, सामाजिक स्वीकृति र व्यक्तिको निर्णय क्षमतामा केन्द्रित छ। यही पक्षले उनको लेखनलाई तत्कालीन नेपाली सामाजिक नैतिकतासँग आलोचनात्मक संवादमा पुर्‍याउँछ।

बीपीको राजनीतिक र साहित्यिक चेतनाबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध खोज्न सकिन्छ, तर साहित्यलाई राजनीतिक विचारको विस्तारका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन। राजनीतिक जीवनमा उनको प्रमुख सरोकार नागरिक स्वतन्त्रता थियो; साहित्यमा त्यही स्वतन्त्रताको प्रश्न निजी जीवन र चेतनाको तहमा देखिन्छ।

व्यक्ति राज्यबाट मात्र नियन्त्रित हुँदैन। परिवार, विवाह, धर्म, सामाजिक प्रतिष्ठा र नैतिक मान्यताले पनि उसको निर्णयमा प्रभाव पार्छन्। यसरी बीपीको साहित्यले स्वतन्त्रताको राजनीतिक अर्थलाई व्यक्तिको निजी जीवनसम्म विस्तार गर्छ। बाहिरी स्वतन्त्रता प्राप्त भएपछि पनि आफ्नै सामाजिक संस्कारसँग प्रश्न गर्न नसक्ने व्यक्ति कति स्वतन्त्र हुन्छ भन्ने प्रश्न उनका रचनाको गहिरो राजनीतिक अन्तर्धारा हो।

बीपीको सबैभन्दा ठूलो साहित्यिक योगदान नेपाली आख्यानको केन्द्रमा ‘मानिस’लाई नयाँ ढङ्गले स्थापित गर्नु हो। उनले पात्रलाई सामाजिक भूमिकाको प्रतिनिधि मात्र बनाएनन्; उसको निजी चेतना, इच्छा र अन्तर्द्वन्द्वलाई पनि कथाको वैध विषय बनाए। यसले नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक आख्यानको सम्भावना विस्तार गर्‍यो।

तर बीपीको साहित्यलाई आलोचनामुक्त मान्नु पनि उचित हुँदैन। विशेषतः नारी पात्रको निर्माण, यौनचेतनाको प्रस्तुति र केही सामाजिक धारणालाई आजका नारीवादी तथा समकालीन सिद्धान्तबाट पुनःपरीक्षण गर्न सकिन्छ। उनका कृतिको महत्त्व उनीभित्र कुनै अन्तिम सत्य भेटिनुमा होइन; आजको पाठकलाई नयाँ प्रश्न सोध्ने आधार दिनुमा छ।

बीपी कोइरालाको साहित्यको मूल उपलब्धि विषयको नवीनताभन्दा दृष्टिको नवीनतामा छ।

‘दोषी चश्मा’ले दृष्टि र अनुभूत वास्तविकताको द्वन्द्वलाई प्रतीकात्मक रुपमा दर्शाएको छ। ‘नरेन्द्र दाइ’ले प्रेमसम्बन्धको जटिलता देखाउँछ, ‘पवित्रा’ले सामाजिक नैतिकताको लैङ्गिक मापदण्डलाई प्रश्न गर्छ।  ‘कर्णेलको घोडा’ले प्रकृति र सभ्यताको तनावलाई प्रतीकात्मक बनाउँछ, ‘सुम्निमा’ले शरीर र आध्यात्मिकताको सम्बन्धलाई दार्शनिक तहमा पुर्‍याउँछ, ‘तीन घुम्ती’ले नारीको आत्मनिर्णयलाई केन्द्रमा राख्छ र ‘हिटलर र यहुदी’ले व्यक्ति तथा इतिहासको सम्बन्धलाई फराकिलो बनाउँछ।

यी विविध कृतिमा बीपीको साझा साहित्यिक आग्रह मानिसलाई कुनै एक नैतिक परिभाषामा सीमित नगर्नु हो। यही कारण उनका पात्रहरू आदर्शका नमुना होइनन्; उनीहरू आफ्ना समय, सम्बन्ध, इच्छा र निर्णयसँग जुधिरहेका जटिल मानिस हुन्।

नेपाली आख्यानमा व्यक्तिको आन्तरिक जीवनलाई यति महत्त्वपूर्ण विषय बनाउनु बीपीको विशिष्ट योगदान हो।

यसर्थ, बीपीको साहित्यलाई राजनीतिक व्यक्तित्वको छायामा वा मनोविश्लेषण र यौनचेतनाको सीमित चौखटमा होइन, व्यक्ति, समाज र अस्तित्वबीचको सम्बन्धको आलोचनात्मक आख्यानका रूपमा पढ्नु बढी सार्थक हुन्छ।