काठमाडौं। पूर्वी युक्रेनको युद्धभूमिमा रुसी सैनिक अर्को जाडो काट्ने तयारीमा छन्। तर यसपटक उनीहरूसँग आधुनिक हतियार मात्रै छैनन्। ६ सय वर्ष पुरानो एक राजकुमारको अवशेष पनि मोर्चामा पुगेको छ।

रुसका लागि ऐतिहासिक सैन्य विजेताका रूपमा चिनिने राजकुमार दिमित्री दोन्स्कोयको अवशेषको एउटा टुक्रा सेप्टेम्बरको सुरुवातमै युद्धको अग्रपंक्तिमा पठाइएको हो। अहिले त्यो अवशेष रुसी नियन्त्रणमा रहेका युक्रेनका विभिन्न सैन्य आधारमा घुमाइँदैछ।

रुसी अर्थोडक्स चर्चको सैन्य विभागले दोन्स्कोयलाई ‘सन्त सेनापति’का रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। चर्चका अनुसार मोर्चामा पुर्‍याइएको अवशेष उनको दाहिने हातको टुक्रा हो। यही हातले उनले सन् १३८० को कुलिकोभो युद्धमा तरबार चलाएका थिए।

युद्धभूमिमा सयौं वर्ष पुरानो अवशेष पुर्‍याउनु सामान्य दृश्य होइन। तर रुस–युक्रेन युद्धमा धार्मिक प्रतीकको प्रयोग पहिलोपटक भएको पनि होइन।

सन् २०२२ मा युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण सुरु गरेयता रुसी राज्य र अर्थोडक्स चर्चबीचको सहकार्य झन् बाक्लिएको छ।

धार्मिक अध्येताहरूका अनुसार युद्धलाई राष्ट्रिय रक्षा, धार्मिक कर्तव्य र ऐतिहासिक गौरवसँग जोडेर प्रस्तुत गर्न यस्ता प्रतीक प्रयोग भइरहेका छन्।

फोर्डह्याम विश्वविद्यालयका धार्मिक अध्येता सर्गेई चाप्निनका अनुसार चर्च र रुसी राज्यबीचको सम्बन्ध अहिले यति नजिक पुगेको छ कि कतिपय अवस्थामा दुवैलाई छुट्याउनै कठिन हुन्छ।

उनका अनुसार पवित्र वस्तु र पुरानो इतिहासलाई एकै ठाउँमा ल्याउँदा त्यसले मानिसको भावना र सामूहिक चेतनामा बलियो प्रभाव पार्न सक्छ।

दोन्स्कोयलाई रुसमा बाह्य शक्तिविरुद्ध मातृभूमिको रक्षा गर्ने शासकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

यही पुरानो कथालाई अहिलेको युद्धसँग जोडिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यसले रुसलाई आक्रमणकारीभन्दा ‘रक्षक’का रूपमा देखाउने भाष्य निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

चाप्निनले यसलाई ‘युद्धका लागि मानिसलाई संगठित गर्ने मिथक’का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

उनका अनुसार इतिहासका फरक फरक समयलाई जोडेर बनाइने यस्ता कथाले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा एक ठाउँमा ल्याउन सक्छ।

दोनेत्स्क र मारिउपोलमा रुसी पक्षबाट नियुक्त मेट्रोपोलिटन भ्लादिमिरले पनि दोन्स्कोयको अवशेषले सैनिक र सर्वसाधारणलाई आध्यात्मिक शक्ति दिने तथा विजयका लागि सहयोग गर्ने बताएका छन्।

यसअघि पनि रुसी पक्षले अलेक्जेन्डर नेभ्स्कीका अवशेष सैनिकसम्म पुर्‍याएको थियो।

दोन्स्कोयको अवशेष फेला परेको घटनालाई समेत रुसी नेतृत्वले विशेष अर्थ दिएको छ।

अगस्टमा मस्कोको आर्चएन्जल क्याथेड्रलमा पुनर्निर्माण चलिरहेका बेला उनका अवशेष फेला परेको बताइएको थियो।

राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले यसलाई असाधारण खोज भने। रुसी अर्थोडक्स चर्चका प्रमुख प्याट्रिआर्क किरिलले त यसलाई ‘ईश्वरको विशेष संकेत’ नै भनिदिए।

तर सबै धार्मिक व्यक्तिको व्याख्या एउटै छैन।

मस्कोमा जन्मिएका अर्थोडक्स पादरी तथा इतिहासकार अलेक्जेन्डर जनेमोनेट्सका अनुसार यो धार्मिकभन्दा बढी देशभक्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि इसाई धर्म र चर्चको प्रयोग हो।

युद्ध लम्बिँदै जाँदा अग्रपंक्तिमा धार्मिक गतिविधि पनि बढेको रुसी सैनिक तथा पादरीहरूको भनाइ छ।

अस्थायी चर्च बनाउने, अभियानअघि प्रार्थना गर्ने र सैन्य शिविर तथा अस्पतालमा पादरी पुग्ने क्रम छ।

जापोरिजिया क्षेत्रमा रहेका एक रुसी सैनिकले पादरीसँग कुराकानी गर्नु, प्रार्थना गर्नु वा पवित्र वस्तु छुन पाउनु सैनिकका लागि ठूलो नैतिक सहारा हुने बताएका छन्।

तर मोर्चाको वास्तविकता भने धार्मिक प्रतीकले मात्र बदलिएको छैन।

डोनबासमा कार्यरत एक रुसी कमान्डरले युद्धको अवस्था तनावपूर्ण रहेको र समय बित्दै जाँदा परिस्थिति थप कठिन हुँदै गएको बताएका छन्।

रुसमा आफूलाई अर्थोडक्स इसाई मान्ने मानिसको संख्या ठूलो छ। तर नियमित धार्मिक अभ्यास गर्नेको संख्या त्यति ठूलो नरहेको धार्मिक अध्येताहरू बताउँछन्।

यसैबीच राष्ट्रवादी तथा दक्षिणपन्थी समूहसँग जोडिएका धार्मिक जुलुसमा भने ठूलो सहभागिता देखिएको छ।

इतिहासकार कोन्स्टान्टिन मिखाइलोभका अनुसार रुसी समाज राज्य र चर्चले चाहेजति धार्मिक भने छैन।

उनको विश्लेषणमा चर्चले क्रेमलिनबाट आर्थिक र राजनीतिक सहयोग पाउँछ। बदलामा चर्चबाट राज्यका धारणा र नीतिले समर्थन पाउँदा क्रेमलिनलाई त्यसले थप वैधता दिन्छ।

युद्धमा सैन्य पादरीको भूमिका बढेपछि उनीहरूले सैनिकलाई कस्तो सहयोग गर्ने भन्ने बहस पनि सुरु भएको छ।

पादरी ग्रिगोरी मिख्नोभ–भाइटेन्कोका अनुसार सैनिकलाई आध्यात्मिक सहयोग आवश्यक हुन्छ। तर सहायता र भ्रमबीचको सीमा नाघ्न नहुने उनको भनाइ छ।

रुसी चर्च नेतृत्वले भने युद्धमा मारिने सैनिकको बलिदानलाई धार्मिक भाषामा व्याख्या गरेको छ।

सन् २०२२ मा पुटिनले आंशिक सैन्य परिचालन घोषणा गरेपछि प्याट्रिआर्क किरिलले सैन्य कर्तव्य पूरा गर्ने क्रममा मृत्यु हुने सैनिकको बलिदानले उनीहरूका पाप पखालिने किसिमको अभिव्यक्ति दिएका थिए।

यसको आलोचना पनि भएको छ।

मोर्चामा रहेका सबै रुसी सैनिक धार्मिक अवशेषप्रति उस्तै विश्वास राख्दैनन्।

डोनबासमा कार्यरत एक सैनिकले यस्तो अवशेषलाई २१औँ शताब्दीको युद्धको असामान्य समाधान भनेका छन्।

उनको विचारमा युद्धमा ज्यान गुमाएका सैनिकका परिवार, विशेषगरी आमाहरूका लागि भने यस्ता धार्मिक प्रतीकको अर्थ बढी हुन सक्छ।

युद्धको मोर्चामा अहिले एउटा अनौठो दृश्य देखिएको छ। एकातिर अत्याधुनिक हतियार छन्, अर्कोतिर ६ सय वर्ष पुरानो राजकुमारको अवशेष।

रुसले त्यसलाई इतिहास, धर्म र सैनिक मनोबलसँग जोडेको छ। आलोचकहरू भने यसलाई युद्धको भाष्य निर्माण गर्ने अर्को माध्यमका रूपमा हेर्छन्।