इरानका सर्वोच्च नेता अली खामेनीको शनिबारको संयुक्त अमेरिकी-इजरायली हमलामा भएको मृत्युले इस्लामिक गणतन्त्रको लागि एक महत्वपूर्ण क्षण चिन्हित गरेको छ, जसले तीन दशकभन्दा बढी समयसम्म देशको अन्तिम राजनीतिक, सैन्य र वैचारिक अधिकारीको रूपमा रहेको व्यक्तिलाई हटाएको छ।

८६ वर्षीय धर्मगुरुले इरानको सशस्त्र सेना, न्यायपालिका र विदेश नीति संयन्त्रमा शक्ति प्रयोग गर्दै आएका थिए, उनका निर्णयहरू राष्ट्रपति र संसदको निर्णयहरूलाई समेत उल्लङ्घन गर्ने खालका हुन्थे।

इस्लामिक गणतन्त्रका संस्थापक रुहोल्लाह खोमेनीको मृत्युपछि १९८९ मा नेतृत्व सम्हालेदेखि, खामेनीले इरानलाई इरान-इराक युद्धको परिणाम, कष्टप्रद पश्चिमी प्रतिबन्धहरू, कूटनीतिक एकाकीपन, पटक-पटकको आन्तरिक अशान्ति र वासिङ्टन र तेल अभिभसँगको तीव्र टकरावबाट नेतृत्व गरेका थिए।

समर्थकहरूका लागि, उनी विदेशी दबावबाट इरानको सार्वभौमिकताका दृढ रक्षक थिए। आलोचकहरूका लागि, उनले सुधार र असहमतिप्रति प्रतिरोधी असहयोगी राजनीतिक प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्थे।

सर्वोच्च नेताको रूपमा, उनी राज्य प्रमुख र सेनाध्यक्षको रूपमा सेवा गरे, सशस्त्र बलहरू र इस्लामिक रिभोल्युशनरी गार्ड कोर (आइआरजिसी) मा अन्तिम अधिकार कायम राखे।

बाल्यकाल, विश्वास र प्रारम्भिक राजनीति

खामेनीको जन्म अप्रिल १९, १९३९ मा पूर्वी इरानको मशहदमा एक साधारण धार्मिक परिवारमा भएको थियो। प्राथमिक शिक्षा पूरा गरेपछि, उनले मशहदमा सेमिनरीमा इस्लामिक अध्ययन गरे र त्यसपछि कोममा उच्च स्तरीय धार्मिक प्रशिक्षण लिए। उनी कविता र साहित्यमा गहिरो रुचि राख्ने व्यक्तिको रूपमा पनि परिचित थिए।

१९६० को दशकको सुरुमा, उनी शाह मोहम्मद रेजा पहलवीविरुद्धको खोमेनी आन्दोलनमा सामेल भए। १९६३ मा शुरू भएर, उनलाई प्रदर्शन आयोजना गर्ने र शासन विरोधी साहित्य वितरण गरेकोमा शाहको खुफिया सेवा SAVAK द्वारा पटक-पटक गिरफ्तार गरिएको थियो, र थुप्रै अवधि निर्वासनमा बिताए।

जब १९७८-१९७९ मा आमप्रदर्शनले इरानलाई घेर्‍यो, र राजतन्त्रलाई कमजोर बनायो, राजनीतिक कैदी र निर्वासितहरू सार्वजनिक जीवनमा फर्किए। खामेनी मशहद र अन्य शहरहरूमा पुनः प्रकट भए, जहाँ उनले प्रदर्शन आयोजना गर्न र खोमेनीको क्रान्तिकारी एजेन्डाका लागि समर्थन जुटाउन मद्दत गरे।

उदय र सर्वोच्च नेताको भूमिका

१९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि, खामेनी क्रान्तिकारी परिषदमा सामेल भए र नयाँ राजनीतिक व्यवस्थामा तुरुन्तै उठे। उनले उप रक्षा मन्त्री, तेहरानको शुक्रबार प्रार्थना नेता, र संसदको सदस्यको रूपमा सेवा गरे।

१९८१ मा, राष्ट्रपति मोहम्मद अली रजाईको हत्यापछि, खामेनीलाई राष्ट्रपति पदमा निर्वाचित गरियो, र १९८९ सम्म दुई लगातार कार्यकाल सेवा गरे। त्यसै वर्ष, एक मस्जिदको भाषणको दौरान टेप रेकर्डरमा लुकाइएको बम विस्फोट भएपछि उनी एक हत्या प्रयासबाट बचे, जसले उनको दाहिने हात स्थायी रूपमा अशक्त बनायो।

जुन १९८९ मा खोमेनीको मृत्युपछि, इरानको विशेषज्ञ सभाले खामेनीलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा नियुक्त गर्‍यो, र पछि संविधान संशोधनले राजनीतिक प्रणालीको शिखरमा पदलाई औपचारिक रूप दियो।

यद्यपि प्रारम्भमा उनलाई सम्झौताको विकल्पको रूपमा हेरिएको थियो, उनले क्रमशः कार्यकारी र विधायी शाखाहरू दुवैमा सर्वोच्च नेताको कार्यालयको शक्ति सुदृढ गर्दै अधिकार समेकित गरे। उनको नेतृत्वमा, इरानले अमेरिकी प्रभावलाई प्रतिरोध गर्ने, क्षेत्रीय गठबन्धनहरू विस्तार गर्ने र रणनीतिक निवारण कायम राख्ने केन्द्रित विदेश नीति अपनायो।

आन्तरिक रूपमा, इरानको राजनीति सुधारवादी र रूढिवादी धाराहरूबीच चल्यो। सुधारवादी राष्ट्रपति मोहम्मद खतामीको १९९७ को विजयले सार्वजनिक आशावाद उत्पन्न गर्‍यो, तर खामेनीले इरानलाई पश्चिमसँग खुला गर्ने प्रयासहरूको विरोध गरे ।  महमूद अहमदिनेजादको राष्ट्रपति पद रूढिवादी प्राथमिकताहरूसँग बढी मेल खाने खालको थियो । यद्यपि २००९ को विवादास्पद चुनावले ठूलो विरोध प्रदर्शन निम्त्यायो।

पछिल्ला प्रशासनहरूले व्यावहारिकता र वैचारिक कठोरताबीच जटिल सन्तुलन व्यवस्थापन गरे। राष्ट्रपति हसन रूहानीले परमाणु वार्ताहरू सहित कूटनीतिक संलग्नतालाई अघि बढाए, जबकि रूढिवादी राष्ट्रपति इब्राहिम रइसी खामेनीको नीतिहरूसँग निकट मेल खाने खालको थिए।

खामेनीको कार्यकालमा पटक-पटक अशान्तिको लहर पनि देखिएको थियो। २०२२ मा, नैतिकता प्रहरीको हिरासतमा महसा अमिनीको मृत्युले देशव्यापी विरोध प्रदर्शनलाई उत्प्रेरित गर्‍यो जसले गहिरो सामाजिक असन्तुष्टि उजागर गर्‍यो।

२०२५ को अन्त्यमा फेरि विरोध प्रदर्शन भड्कियो, जुन सुरुमा आर्थिक कष्टको विरुद्ध थियो तर पछि ठूलो शासन-विरोधी प्रदर्शनमा परिणत भयो। विरोध प्रदर्शनमा हिंसात्मक झडप र सरकारी दमन देखियो, इरानी अधिकारीहरूले नागरिक र सुरक्षाकर्मी दुवै गरी ३,१०० भन्दा बढीको मृत्यु भएको पुष्टि गरे।

परमाणु कार्यक्रम र वार्ताहरू
इरानको परमाणु कार्यक्रम खामेनीको शासनको एक प्रमुख मुद्दा बन्यो। पश्चिमी शक्तिहरूसँग तनाव बढ्दै जाँदा, व्यापक प्रतिबन्धहरूले इरानको अर्थव्यवस्थालाई गम्भीर रूपमा तनावग्रस्त बनायो।

२०१५ मा तेहरान संयुक्त व्यापक कार्य योजनामा पुग्यो, जसले प्रतिबन्ध हटाउनको बदलामा परमाणु गतिविधिहरू कम गर्‍यो। खामेनीले वार्ताहरूलाई स्वीकृति दिए तर वासिङ्टनप्रति गहिरो शंका कायमै राखे। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प अन्तर्गतको अमेरिका २०१८ मा सम्झौताबाट बाहिरिएपछि र प्रतिबन्धहरू पुनः लागू गरेपछि सम्झौता भंग भयो, जसले इरानलाई अनुपालन कम गर्न प्रोत्साहित गर्‍यो।

खामेनीको मृत्यु त्यस बेला भयो जब वासिङ्टन र तेहरान अप्रत्यक्ष परमाणु वार्तामा संलग्न थिए। अमेरिकी मागहरूमा इरानको परमाणु क्षमतामा स्थायी प्रतिबन्ध र समृद्ध यूरेनियम भण्डारमा सीमितता समावेश थियो, जबकि इरानी अधिकारीहरूले समृद्धिकरण अधिकार त्याग्न वा भण्डार विदेश पठाउन अस्वीकार गर्दै प्रतिबन्ध हटाउने माग गरे।

खामेनीले लगातार इरानको परमाणु महत्वाकांक्षालाई शान्तिपूर्ण रूपमा प्रस्तुत गरे, जबकि प्रतिबन्धहरूलाई आर्थिक जबरजस्तीको रूपमा चित्रण गरे। फेब्रुअरी १७ मा उनको सामाजिक सञ्जालको अन्तिम पोस्टहरू मध्ये एकमा, उनले भने कि परमाणु ऊर्जा अन्तर्राष्ट्रिय निर्देशिकाहरू अन्तर्गत मान्यता प्राप्त एक “अखण्डनीय अधिकार” हो र अमेरिकी हस्तक्षेपको आलोचना गरे।

प्यालेस्टाइन, क्षेत्रीय गठबन्धन र ‘प्रतिरोधको धुरी’

प्यालेस्टाइनी राज्यको लागि समर्थन खामेनीको विश्वदृष्टिकोणमा केन्द्रीय रह्यो। अक्टोबर २०२३ मा गाजामा इजरायलको युद्धपछि, उनले इजरायल र अमेरिकाविरुद्ध आफ्नो भाषण तीव्र पारे, देशहरूलाई इजरायलसँगको सम्बन्ध तोड्न आग्रह गरे र कूटनीतिक एकाकीपनको आह्वान गरे।

खामेनीको अधीनमा इरानको रणनीतिको एक प्रमुख स्तम्भ थियो क्षेत्रीय सहयोगीहरूलाई समर्थन गर्ने, जसमा लेबनानमा हिजबुल्लाह र इराक र यमन भरिका सशस्त्र समूहहरू समावेश थिए, जुन इरानी अधिकारीहरूले “प्रतिरोधको धुरी” भनेर वर्णन गर्दछन् – इजरायली र अमेरिकी प्रभावको विरुद्ध संरेखित एक नेटवर्क।

अमेरिका र इजरायलसँगको टकराव

खामेनी अमेरिका र इजरायलको नीतिहरूको दीर्घकालीन आलोचक रहे, जसलाई प्रायः इरानका प्रमुख प्रतिद्वन्द्वीहरूको रूपमा चित्रण गरे। गत वर्ष इरानी स्थलहरूमा इजरायली हवाई आक्रमणपछि क्षेत्रीय तनाव बढ्यो जसले तेहरानको जवाफी आक्रमणलाई प्रेरित गर्‍यो।

उनले इजरायली कार्यवाहीको प्रतिकार गर्ने प्रतिज्ञा दोहोर्‍याए र तेल अभिभसँग वार्ताको सम्भावनालाई अस्वीकार गरे, र तेहरानले यसको आक्रामकतालाई प्रतिरोध गर्न जारी राख्ने चेतावनी दिए।

त्यसै समयमा, अमेरिकी र इजरायली अधिकारीहरूले हालका हप्ताहरूमा इरानमा राजनीतिक परिवर्तनको लागि आह्वान नवीकरण गरेका थिए, जसले खामेनीको शासनको अन्तिम अवधिको रूपमा फ्रेम गरिएको टकरावको तीव्रता रेखांकित गर्‍यो।

खामेनीको मृत्युको घोषणा गर्ने विज्ञप्तिमा, ट्रम्पले भने कि उनी “हाम्रो खुफिया र अत्यधिक परिष्कृत ट्र्याकिङ प्रणालीबाट बच्न असक्षम थिए र, इजरायलसँग मिलेर काम गर्दै, उनी वा उनका साथमा मारिएका अन्य नेताहरूले केही गर्न सकेनन्।”

अमेरिकी राष्ट्रपतिले इरानी जनताले “आफ्नो देश फिर्ता लिनुपर्छ” भन्ने आफ्नो आह्वान पनि दोहोर्‍याए।

खामेनीको मृत्युले आधुनिक मध्य-पूर्वी राजनीतिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यक्तिहरू मध्ये एकलाई हटाएको छ – एक नेता जसले इरानको वैचारिक पहिचान, क्षेत्रीय गठबन्धन र पश्चिमसँगको दशकौं लामो टकराव आकार दिए।

अहिले तेहरानले सामना गर्नुपर्ने अनिश्चितता उनको शासन जत्तिकै महत्वपूर्ण हुन सक्छ, किनकि इरानले बढ्दो क्षेत्रीय तनाव र नाजुक कूटनीतिक प्रयासहरूका बीच नेतृत्व उत्तराधिकार मार्गमा अघि बढ्छ।

(टीआरटी वर्ल्डबाट)