काठमाडौं। नेपालमा क्यान्सर उपचारका लागि अत्यावश्यक मानिने किमोथेरापी औषधि ‘कार्बोप्लाटिन’ र ‘सिस्प्लाटिन’ को अभाव गहिरिँदै जाँदा देशको क्यान्सर उपचार प्रणाली नै संकटतर्फ धकेलिएको छ।

चिकित्सकहरूले यसलाई सामान्य औषधि अभाव नभई गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार समयमै उपचार नपाउँदा निको हुन सक्ने क्यान्सरका बिरामीसमेत ज्यान गुमाउने अवस्थामा पुग्न सक्छन्।

देशभरका प्रमुख क्यान्सर अस्पताल, सरकारी स्वास्थ्य संस्था तथा विशेषज्ञ चिकित्सकहरूले सार्वजनिक रूपमा समस्या उठाउन थालेपछि यो विषय राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा पुगेको हो। क्यान्सर उपचारमा प्रयोग हुने आधारभूत औषधि नै अभाव हुन थालेपछि दैनिक उपचार तालिका प्रभावित भएको, बिरामीको उपचार रोकिएको र चिकित्सकहरू विकल्पविहीन अवस्थामा पुगेको बताइएको छ।

क्यान्सर उपचारमा किमोथेरापीलाई मुख्य उपचार विधिमध्ये एक मानिन्छ। शरीरभित्र रहेका क्यान्सर कोष नष्ट गर्न, रोगको फैलावट रोक्न वा नियन्त्रणमा राख्न प्रयोग गरिने यो उपचारमा ‘कार्बोप्लाटिन’ र ‘सिस्प्लाटिन’ जस्ता औषधिको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। फोक्सो, डिम्बाशय, पाठेघर, स्तन, टाउको-घाँटी, मूत्रथैलीलगायत धेरै प्रकारका क्यान्सरमा यी औषधि नियमित रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यी औषधिलाई क्यान्सर उपचारको आधारभूत स्तम्भ मानिन्छ। त्यसैले यसको अभावले केही बिरामी मात्र होइन, समग्र उपचार प्रणाली प्रभावित हुने अवस्था सिर्जना भएको छ। क्यान्सर उपचारमा प्रत्येक दिन महत्वपूर्ण हुने भएकाले केही हप्ता मात्रै उपचार ढिला हुँदा पनि रोग फैलिने, अवस्था जटिल बन्ने र उपचारको प्रभाव घट्ने जोखिम रहने चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

पाटन अस्पतालका क्यान्सर रोग विशेषज्ञहरूले पछिल्ला दुई सातादेखि औषधि अभावले उपचार सेवा प्रभावित हुन थालेको बताएका छन्। दैनिक रूपमा उपचार लिन आउने बिरामीको संख्या उच्च भए पनि आवश्यक औषधि पर्याप्त नभएकाले नियमित किमोथेरापी सेवा सञ्चालन गर्न कठिन भइरहेको जनाइएको छ।

पाटन अस्पतालमा उपचाररत करिब ४० प्रतिशत क्यान्सर बिरामी प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भएको अनुमान गरिएको छ। नियमित तालिकाअनुसार प्रत्येक सातामा वा निश्चित अवधिमा किमोथेरापी लिनुपर्ने बिरामी औषधि नपाउँदा उपचार तालिका नै अवरुद्ध भएको चिकित्सकहरूले बताएका छन्।

उपचार रोकिँदा क्यान्सर पुनः फैलिने, शरीरमा रोगको प्रभाव बढ्ने र बिरामीको मानसिक अवस्था समेत कमजोर हुने जोखिम बढेको बताइएको छ। चिकित्सकहरूका अनुसार उपचारको निरन्तरता टुट्नु क्यान्सर उपचारमा सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक हो।

भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालले पनि समस्या झन् जटिल बन्दै गएको जनाएको छ। अस्पताल प्रशासनका अनुसार यो समस्या नेपालमा मात्र सीमित नभई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमै क्यान्सर औषधिको आपूर्तिमा समस्या देखिएको छ।

अभावको संकेत देखिएपछि अस्पतालहरूले औषधि व्यवस्था विभागलाई समयमै पहल गर्न आग्रह गर्दै पत्राचार गरिसकेका छन्। तर समस्या अझै समाधान हुन नसकेको जनाइएको छ।

भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालमा मात्रै दैनिक ४० देखि ५० जना बिरामीलाई यी औषधि आवश्यक पर्ने जानकारी दिइएको छ। अस्पताल प्रशासनका अनुसार दीर्घकालीन समाधान नखोजिए आगामी दिनमा थप गम्भीर अवस्था सिर्जना हुन सक्छ।

अस्पतालका चिकित्सकहरूका अनुसार अहिले मौज्दातमा रहेको सीमित स्टक व्यवस्थापन गरेर सेवा दिइए पनि त्यो लामो समयसम्म पर्याप्त नहुने स्पष्ट देखिएको छ।

वीर अस्पतालका क्यान्सर रोग विशेषज्ञहरूले ‘कार्बोप्लाटिन’ र ‘सिस्प्लाटिन’ लाई किमोथेरापी उपचारको सबैभन्दा आधारभूत औषधिका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। संसारभर तुलनात्मक रूपमा सस्तो मानिने यी औषधि नेपालमा अभाव हुन थालेको अवस्था अत्यन्त चिन्ताजनक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

नेपालमा यी औषधि उत्पादन नहुने भएकाले सम्पूर्ण उपचार सेवा आयातमा निर्भर छ। केही समयदेखि आयात प्रक्रिया प्रभावित भएपछि अस्पतालहरूले स्टकमा रहेको मौज्दातबाट सेवा दिइरहेका थिए। तर अहिले त्यो भण्डारण पनि सकिन थालेको छ।

वीर अस्पतालमा मात्रै दैनिक ४० देखि ५० जना बिरामीले किमोथेरापी सेवा लिने गरेका छन्। त्यसैले औषधि अभावको असर सीमित नभई ठूलो संख्याका बिरामीमा परेको देखिन्छ।

चिकित्सकहरू र स्वास्थ्य प्रशासनका अधिकारीहरूका अनुसार औषधि अभावको मुख्य कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्यवृद्धि हुनु र नेपालमा मूल्य समायोजन नहुनु हो।

डलरको विनिमय दर बढ्दै जाँदा औषधि उत्पादन तथा निर्यात लागत पनि बढेको छ। तर नेपालमा पुरानै मूल्य कायम रहेकाले आयातकर्ताले घाटा व्यहोरेर औषधि ल्याउन नचाहेको बताइन्छ। यसले गर्दा बजारमा आपूर्ति क्रमशः घट्दै गएको छ।

औषधि व्यवस्था विभागले पनि समस्या स्वीकार गर्दै स्वास्थ्य मन्त्रालयसँग समन्वय भइरहेको जनाएको छ। विभागका अनुसार मूल्य समायोजन, आयात प्रक्रिया सहज बनाउने र आपूर्ति व्यवस्थापन सुधार गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ।

औषधि अभावले सबैभन्दा ठूलो असर बिरामी र उनीहरूको परिवारमा परेको छ। नियमित उपचार तालिकाअनुसार अस्पताल पुग्ने बिरामी औषधि नपाउँदा निराश भएर फर्किन बाध्य भएका छन्।

क्यान्सर उपचार पहिले नै महँगो र मानसिक रूपमा कठिन प्रक्रिया मानिन्छ। त्यसमाथि आवश्यक औषधि नपाउँदा बिरामीमा डर, तनाव र असुरक्षा झन् बढेको चिकित्सकहरू बताउँछन्।

कतिपय बिरामी निजी अस्पताल वा विदेशबाट महँगो मूल्यमा औषधि खोज्न बाध्य भएका छन्। आर्थिक रूपमा कमजोर बिरामी भने उपचार नै रोक्ने अवस्थामा पुगेका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार निर्धारित समयमा किमोथेरापी नहुँदा रोग पुनः सक्रिय हुन सक्छ, उपचारको प्रभाव घट्न सक्छ र भविष्यमा उपचार अझ जटिल तथा महँगो बन्न सक्छ। समयमै उपचार नपाउँदा बिरामीको बाँच्ने सम्भावनामै असर पर्ने जोखिम रहने उनीहरूको चेतावनी छ।

स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरूले सरकारले तत्काल हस्तक्षेप गरेर औषधि आयात, मूल्य समायोजन र आपूर्ति व्यवस्थापनलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार आधारभूत क्यान्सर औषधिको अभाव हुनु स्वास्थ्य प्रणालीकै कमजोरीको संकेत हो।

भविष्यमा यस्ता संकट दोहोरिन नदिन सरकारले रणनीतिक भण्डारण, वैकल्पिक आपूर्ति स्रोत, आपत्कालीन खरिद प्रणाली र दीर्घकालीन औषधि व्यवस्थापन नीति विकास गर्नुपर्ने सुझाव पनि दिइएको छ।

तसर्थ,समयमै प्रभावकारी कदम नचालिए नेपालमा क्यान्सर उपचार प्रणाली अझ गम्भीर संकटमा फस्नेछ र त्यसको प्रत्यक्ष असर हजारौँ बिरामीमा देखिने विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्।