काठमाडौं। नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता, जननिर्वाचित पहिलो प्रधानमन्त्री तथा प्रजातान्त्रिक समाजवादका प्रणेता विश्वेश्वरप्रसाद (बीपी) कोइरालाको ४४औँ स्मृति दिवस यसपटक विगतभन्दा फरक राजनीतिक परिवेशमा मनाइँदै छ।

हरेक वर्ष साउन ६ गते कांग्रेसले केन्द्रदेखि गाउँ-टोलसम्म बीपीको विचार, योगदान र लोकतान्त्रिक संघर्षको स्मरण गर्दै श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ। तर यस वर्ष भने कांग्रेसभित्रको गहिरिँदै गएको आन्तरिक विभाजनले बीपी स्मृति दिवसलाई नै दुई फरक राजनीतिक धारको प्रदर्शनस्थल बनाएको छ।

विशेष महाधिवेशनपछि पार्टीभित्र विकसित शक्ति संघर्षका कारण कांग्रेस अहिले दुई स्पष्ट धारमा विभाजित देखिएको छ। एउटा पक्ष विशेष महाधिवेशनबाट निर्वाचित नेतृत्वको पक्षमा उभिएको छ भने अर्को पक्षले त्यसको वैधानिकतामाथि प्रश्न उठाउँदै छुट्टै गतिविधि सञ्चालन गरिरहेको छ। यही राजनीतिक विभाजनको प्रत्यक्ष प्रभाव बीपी स्मृति दिवसका कार्यक्रममा पनि परेको छ।

नयाँ संस्थापन पक्षले ललितपुरमा ‘ग्रिन रन’ आयोजना गर्दै बीपीको स्मृति दिवसलाई वातावरण संरक्षण, जलवायु परिवर्तन र युवाको सहभागितासँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। कार्यक्रममा सभापति गगनकुमार थापासहित शीर्ष नेताहरू सहभागी भएका छन्। दौडपछि जलवायु परिवर्तन, दिगो विकास र सार्वजनिक नीतिबारे छलफल कार्यक्रमसमेत राखिएको छ।

उता असन्तुष्ट समूहले काठमाडौंको नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा छुट्टै कार्यक्रम आयोजना गर्दै बीपीप्रति श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्नुका साथै पार्टीको वर्तमान अवस्थाबारे धारणा सार्वजनिक गर्ने तयारी गरेको छ। यही कार्यक्रममा पार्टी एकताका लागि अघि सारिएको पाँचबुँदे प्रस्तावलाई पनि पुनः जोडदार रूपमा उठाइने जनाइएको छ।

यसरी एउटै पार्टीका दुई पक्षले एउटै दिन फरक-फरक कार्यक्रम गर्नु सामान्य औपचारिकता मात्र नभई कांग्रेसभित्रको गहिरिँदै गएको राजनीतिक दूरीको संकेतका रूपमा हेरिएको छ।

बीपीको सम्पूर्ण राजनीतिक जीवन लोकतन्त्र, राष्ट्रिय मेलमिलाप, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा र संगठनात्मक एकताको पक्षमा केन्द्रित थियो। राजा महेन्द्रले २०१७ सालमा सत्ता कब्जा गरेपछि लामो जेलजीवन बिताएका बीपीले अन्ततः राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति अघि सार्दै राजनीतिक संवादलाई नै निकासको आधार मानेका थिए।

उनले राजनीतिक असहमतिलाई संवादमार्फत समाधान गर्नुपर्ने विचार निरन्तर राखे। यही कारण आज उहाँकै नाममा राजनीति गर्ने कांग्रेसभित्र संवादभन्दा समानान्तर गतिविधि बढ्नु धेरैका लागि विडम्बनापूर्ण अवस्था बनेको छ।

असन्तुष्ट पक्षले पार्टी एकताका लागि पाँचबुँदे प्रस्ताव अघि सारेको छ। मुख्य रूपमा विशेष महाधिवेशनअघि निर्वाचित कार्यसमितिलाई पुनः समायोजन गर्ने, कार्यसम्पादन समितिको नयाँ संरचना बनाउने, १५औँ महाधिवेशनको कार्यतालिका तय गर्ने तथा क्रियाशील सदस्यतासम्बन्धी विवाद समाधान गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।

तर वर्तमान संस्थापन पक्षले यी प्रस्तावहरू स्वीकार गर्न नसकिने स्पष्ट संकेत दिइसकेको छ। विशेष गरी कार्यसमिति पुनर्गठन र क्रियाशील सदस्यताको विषयमा दुवै पक्षबीच सहमति जुट्न सकेको छैन।

यही कारण पार्टी एकताको सम्भावना कमजोर बन्दै गएको चर्चा कांग्रेसभित्रै भइरहेको छ।

यसपटकको बीपी स्मृति दिवसका कार्यक्रमहरूलाई धेरैले शक्ति प्रदर्शनका रूपमा पनि हेरिरहेका छन्। नयाँ नेतृत्वले युवा, वातावरण र नयाँ राजनीतिक एजेन्डालाई जोड दिँदै आफ्नो सन्देश दिन खोजेको देखिन्छ। अर्कोतर्फ असन्तुष्ट समूहले पुरानो संगठनात्मक संरचना, अनुभव र परम्परागत नेतृत्वको समर्थन प्रदर्शन गर्न खोजिरहेको छ।

दुवै पक्षले आफू नै बीपीको वास्तविक राजनीतिक उत्तराधिकारी भएको सन्देश दिन खोजे पनि साझा मञ्चमा उभिन नसक्नुले कांग्रेसभित्रको विभाजन अझ स्पष्ट बनाएको छ।

बीपी स्मृति दिवसपछि कांग्रेसको सम्पूर्ण राजनीति १५औँ महाधिवेशनतर्फ केन्द्रित हुने देखिएको छ। वर्तमान नेतृत्वले महाधिवेशनको तयारी अघि बढाइसकेको छ भने असन्तुष्ट पक्षले आफ्नै राष्ट्रिय भेला र सम्भावित नयाँ राजनीतिक विकल्पबारे छलफल गरिरहेको छ।

पार्टी एकताका लागि संवाद जारी रहेको दाबी गरिए पनि अहिलेसम्म विवादका मुख्य विषयमा सहमति जुट्ने संकेत देखिएको छैन।

बीपी कोइरालाले लोकतन्त्रलाई निर्वाचन वा सत्ता प्राप्तिको माध्यमका रूपमा होइन, विचार, सहमति र संगठनात्मक संस्कृतिको अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरेका थिए।

आज उनकै स्मृति दिवसमा कांग्रेसभित्र देखिएको समानान्तर कार्यक्रमले पार्टीले बीपीको वैचारिक विरासतलाई व्यवहारमा कसरी अघि बढाइरहेको छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।