काठमाडाैं। शेरबहादुर देउवा राजधानीमा जन्मेनन्। उनी कोइराला परिवारमा पनि जन्मेनन्। उनी गणेशमान सिंहको आशीर्वाद पाएर नेता बनेका पनि होइनन्। उनलाई कृष्णप्रसाद भट्टराईको आशीर्वाद पनि थिएन। न त उनी पूर्वी पहाडको मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका ब्राह्मण हुन्, न त मध्य नेपालमा जन्मिएका शिक्षित परिवारका सदस्य।

तर पनि देउवा देशको पाँच चोटी प्रधानमन्त्री बने। विद्रोहको बलमा। आफ्नै बलमा। लडेर। भिडेर।

देउवा बन्न धेरैलाई धेरै गाह्रो छ। ३१ जेठ २००३ मा सुदूरपश्चिम डडेल्धुराको आशिग्राममा जन्मिएका उनका लागि काठमाडौं पुगेर सिंगो कर्णाली र सुदूरपश्चिमलाई मूलधारको राजनीतिमा जोड्नु सायदै त्यति सजिलो थियो। आजको काठमाडौंमा सुदूर र कर्णालीका जति मानिसको उपस्थिति छ, त्यसको ठूलो श्रेय देउवालाई जान्छ। देउवाले सुदूर र कर्णालीलाई काठमाडौंसँग जोडेका मात्रै छैनन्, नेपाल भन्ने देशलाई कर्णालीपारि पनि अर्को नेपाल छ भन्ने देखाएका छन्।

अहिले सुदूरका धेरै मानिसहरूको घरअगाडि गाडी पुग्छ। लगभग धेरै जनसंख्याको घरमा बिजुली बल्छ। धेरै जनसंख्याको आँगनमा पानीको धारा बनेको छ। बडिमालिका, अपि, सैपाल, खप्तड-रामारोशनलगायतका ठाउँहरू देशकै पर्यटकीय गन्तव्य बन्ने चरणमा छन्। माथिल्लो कर्णाली, पश्चिम सेती, बुढीगंगा जलविद्युत् आयोजना, सेती लोकमार्ग जस्ता राष्ट्रिय गौरवका आयोजना निर्माणाधीन छन्।

सुदूरपश्चिमले सायदै भुल्न सक्छ-टनकपुरबाट नुन र चामल बोकेको। सुदूरका पहाडी जिल्लाहरूले सायदै बिर्सेलान्-धनगढीबाट हिँडेर पाँच/छ दिनको घरको यात्रा गरेको।

भलै सुदूरपश्चिम जति बन्नुपर्थ्यो, त्यति बनेन। भलै सुदूरका जनताले जे ‘डिजर्भ’ गर्थे, त्यो पाएका छैनन्। तर, नेपाल भन्ने राज्यले ‘सुदूरपश्चिम भन्ने पनि ठाउँ छ र!’ भन्ने बेलामा डडेल्धुराबाट आएर वर्षौंसम्म नेपाली राजनीतिको मूल मियो बन्दै देउवाले सुदूरपश्चिमलाई जे दिएका छन्, त्यो पनि कम भने छैन।

आजको देउवा धेरैलाई बूढो लाग्दो होला। धेरैलाई काम नलाग्ने लाग्दो होला। अझ धेरैले मरे पनि हुन्थ्यो भन्ने कामना पनि बसिरहेकै होलान्। तर देउवाले सुदूरपश्चिमका लागि र नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा जुन लडाइँ लडेका छन्, त्यो सानोतिनो लडाइँ भने होइन।

हुन त देउवा सजिलो बाटो हिँड्नै चाहँदैनथे। उनले सजिलोमाथि अप्ठ्यारो रोजे। २०१७ सालमा सदियौँदेखि राज्यले उपेक्षा गरेको भूगोल सुदूरपश्चिमबाट प्रजातन्त्र र लोकतन्त्र भन्दै राजनीतिमा लाग्नु कुनै सजिलो कार्य पक्कै होइन। त्यो पनि भर्खर पञ्चायत लागू भएको बेलामा। तत्कालीन राजा महेन्द्रले विसं २०१७ साल पुस १ गते नेपालमा पञ्चायती शासन लागू गरे। त्यही वर्ष देउवाले राजनीतिमा प्रवेश गरेका तथ्यांकहरू इतिहासमा भेटिन्छन्।

२०२७ सालमा देउवा विद्यार्थी राजनीतिमार्फत नेपाल विद्यार्थी संघको सभापति बने। जतिबेला नेपाल पञ्चायती शासनको चरम उत्कर्षमा थियो। त्यही बेला देउवाले विद्यार्थी संघको राजनीतिमार्फत नेपालमा प्रजातन्त्र पुनःस्थापना र लोकतन्त्र प्राप्तिको आन्दोलन चर्काए।

प्राथमिक शिक्षा गृहजिल्ला डडेल्धुरामै हासिल गरेका देउवाले माध्यमिक शिक्षा डोटीमा पूरा गरेका हुन्। त्यसपछि उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौं हानिएका उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर र कानुन विषयमा स्नातकसम्मको अध्ययन पूरा गरेका छन्।

भनिन्छ-तत्कालीन पञ्चायती शासनविरुद्धको लडाइँमा चर्को बोल्ने गरेकै कारण शासकहरूले उनको जिब्रोमा करेन्ट लगाइदिए। सुदूरपश्चिमबाट आएर राजधानीमा चर्को संघर्ष र निरंकुशताविरुद्धको कठोर लडाइँ लड्ने गरेकै कारण नेपाली कांग्रेसका सर्वोच्च नेता बीपी कोइरालाले उनको नाम राखिदिएका थिए-‘शेरे सुदूरपश्चिम’।

राजनीतिक जीवनको उत्तरार्द्धमै देउवा बीपीका प्रिय पात्र थिए। भनिन्छ-बीपीले आफू जाने सबै कार्यक्रममा देउवालाई पनि लैजान्थे। बीपीकै छत्रछायामा उनी नेपाल विद्यार्थी संघको दुईपटक निर्विरोध अध्यक्षसमेत निर्वाचित बने।

सुरुवाती दिनहरूमा गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग पनि देउवाको राम्रै सम्बन्ध रहेको बताइन्छ। तर, २०४८ सालको चुनावमा गिरिजा पक्षबाट तत्कालीन चुनावी सरकारका प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई हराउनुपर्ने प्रस्ताव अस्वीकार गरेपछि कोइरालासँग उनको सम्बन्ध बिग्रिँदै गयो। यद्यपि, उक्त चुनावमा भट्टराई भने पराजित भएका थिए।

देउवा नयाँ नेपाली कांग्रेसको पनि सूत्रधार हुन्। २००० को दशकमा राजनीतिक रूपमा स्थापित नेपाली कांग्रेस ६० दशकसम्म आइपुग्दासम्म कोइराला परिवारको एकछत्रीय छायामा थियो। तर, २०५९ सालमा देउवाले पार्टीभित्र पनि विद्रोह गरे। उनले कोइराला परिवारको हातमा रहेको नेपाली कांग्रेसलाई विभाजित गर्दै नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिक गठन गरे र आफैँ सभापति बने। यो आधुनिक कांग्रेस निर्माणको प्रस्थानबिन्दु पनि हो।

आजको दिनमा नेपाली कांग्रेस विभाजित हुने अवस्थामा छ। नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा गगन थापा विराजमान छन्। अर्कोतिर देउवा पक्षले छुट्टै कार्यक्रम गर्दै थापालाई चुनौती दिइरहेको छ। आजको कांग्रेस जस्तो भए पनि कांग्रेस नेतृत्वमा थापाका लागि मञ्च तयार गरिदिने ठूलो श्रेय देउवालाई नै जान्छ। देउवाकै विद्रोहको बलमा थापा, विश्वप्रकाश शर्मा, प्रदीपकुमार पौडेललगायतको युवा पुस्ताले विशेष महाधिवेशन गर्ने आँट गरेको हो।

संसदीय राजनीतिमा देउवाले लडेको पहिलो निर्वाचन २०४८ सालमा हो। आमनिर्वाचनमा डडेल्धुराबाट लडेका उनले पहिलो निर्वाचनमै जित हासिल गरे। २०४८ सालमै उनी गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारमा गृहमन्त्रीसमेत बने। त्यसयता भएका ६ वटा निर्वाचनमा समेत उनले पराजय बेहोर्नु परेन। २०५१, २०५६, २०६४, २०७०, २०७४ र २०७९ सम्मका सबै निर्वाचनमा देउवा डडेल्धुराबाट निर्वाचित हुँदै आए।

कम बोल्ने स्वभावका देउवा अत्यावश्यक विषयमा मात्रै बोल्ने गरेका छन्। व्यवहारिक रूपमा निकै लचकदार बन्न सक्ने उनको सरलताभित्रको चतुरता उनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक हतियार पनि हो भनेर विश्लेषण गर्नेहरूको जमात पनि ठूलो छ।

देउवा पहिलोपटक विसं २०५२ भदौ २६ देखि २०५३ फागुन २६ गतेसम्म प्रधानमन्त्री भए। कांग्रेसभित्र रामचन्द्र पौडेल, खुमबहादुर खड्का, शैलजा आचार्यलाई उनका निकटतम प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेरिने गर्थ्यो। तर, २०५२ सालमा प्रधानमन्त्री बनेपछि भने यो उनको राजनीतिक जीवनको टर्निङ पोइन्ट बन्यो। विसं २०५८ साउन ७ गतेदेखि २०५९ असोज १८ गतेसम्म दोस्रोपटक प्रधानमन्त्री भएका थिए।

सोही वर्ष असोज १८ गते उनलाई तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले पदबाट बर्खास्त गरेका थिए। प्रधानमन्त्री देउवा २०६१ साल जेठ २१ गते तेस्रोपटक प्रधानमन्त्री बनेपछि राजा ज्ञानेन्द्रले उनलाई २०६१ साल माघ १९ गते पुनः पदबाट बर्खास्त गरेका हुन्।

पार्टीभित्रको कलह बढ्दै गएपछि २०५९ सालमा कांग्रेस विभाजन भई गठित नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) को उनी सभापति बनेका थिए। पछि विसं २०६४ मा कांग्रेस र कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) को एकतापछि उनी पार्टीको वरिष्ठ नेता भएका थिए। त्यसपछि विसं २०७२ फागुन २४ मा सम्पन्न कांग्रेसको १३औँ महाधिवेशनमा उनी सभापतिमा निर्वाचित भएका थिए।

पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको संघर्षदेखि बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना, सशस्त्र द्वन्द्व, राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय गणतन्त्रको अभ्याससम्मका लगभग सबै राजनीतिक घुम्ती र मोड छिचोल्दै देउवा नेपाली राजनीतिको अग्रस्थानमै रहे। तर, गत २३ र २४ भदौमा भएको जेन–जी विद्रोहका क्रममा युवाहरूको आक्रमणमा परेका उनी देखिने गरी नेपाली राजनीतिमा सक्रिय छैनन्।

६ दशक लामो राजनीतिक संघर्षका बाबजुद आफ्नै पार्टीबाट देउवा अपमानपूर्ण ढंगले बहिर्गमित हुनुपर्यो। आफैँले थापनी गरेको गमलामा हुर्केका गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माहरूले उनलाई पार्टीबाट अपदस्थ गरे। यही कारण पनि सात पटक संसदीय चुनाव जितेका उनले गएको चुनावमा उम्मेदवार मात्रै हैन, मतदानसमेत गरेनन्।

जेन–जी विद्रोहपछि देउवा उपचारका लागि सिंगापुर गए। करिब १८ दिनको उपचारपछि उनी २८ कार्तिकमा स्वदेश फर्किएका थिए। त्यसपछि तीन महिना उनी भूमिगतजस्तै बनेका उनले २१ फागुनको निर्वाचनको वातावरण बनाउन पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेले। तर, चुनावको मुखैमा मतदानसम्म नगरेर १४ फागुनमा भने उनी फेरि सिंगापुरका लागि उडे। सिंगापुरबाट उपचारकै लागि भन्दै हङकङ पुगेका उनी हाल थाइल्याण्डको बैंककमा छन्।

यता नेपाली कांग्रेस भने अहिले दुईतिर छ। एकातिर थापा नेतृत्वको कांग्रेस आफ्नै गतिविधिमा छ भने अर्कोतिर देउवा पक्षले बीपीपुत्र शशांक कोइरालाको नेतृत्वमा राष्ट्रिय भेलाको आयोजना गरेको छ। त्यसैको लागि पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेपाली कांग्रेसका सभापति देउवा पनि २८ साउनमा नेपाल फर्किँदै छन्। २९ देखि ३१ साउनसम्म कोइराला नेतृत्वमा देउवा पक्षीय कांग्रेसको राष्ट्रिय भेला हुँदैछ।

५० दशकदेखि नेपाली राजनीतिको केन्द्रभागमा रहेका देउवाको हुन लागेको स्वदेश फिर्तीले नेपाली राजनीतिक वृत्त भने तरंगित छ। नेपाली राजनीतिका जानकार तथा विश्लेषकहरूले देउवाको फिर्तीलाई पुनः नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा रहनेदेखि दुई धारमा विभाजित कांग्रेसलाई एक बनाउने अवसर हुनेसम्मका विश्लेषण गरिरहेका छन्। कतिसम्म भने कतिपयले त २०३३ सालमा बीपीले मेलमिलापको नीति ल्याएर स्वदेश फर्केजस्तै देउवाले पनि सम्पूर्ण राजनीतिक सेटअप गरेर कुनै न कुनै ठूलो भुइँचालो सिर्जित हुने गरी स्वदेश फर्किन लागेको पनि बताइरहेका छन्।