काठमाडौं। लामो राजनीतिक अनुभव र इतिहास बोकेका कांग्रेस पूर्वसभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा राजनीतिक जीवनको उत्तरार्द्धमा भने पार्टीभित्र एक्लै परेका छन्।

विशेष महाधिवेशन गरेर कांग्रेस नेतृत्वमा पुगेका तत्कालीन महामन्त्री गगन थापा पक्षले १५औँ महाधिवेशनको तयारी गरिरहेको छ। अर्कोतिर, देउवा पक्षले संस्थापन पक्षधरलाई काउन्टर दिने गरी २१-२३ मङ्सिरमा समानान्तर महाधिवेशन घोषणा गरेको छ। जसको नेतृत्व गरिरहेका छन्-कांग्रेसका संस्थापक नेतृत्व मानिने बीपीपुत्र शशांक कोइराला।

अहिले दुवै पक्षले आफ्नै-आफ्नै तवरले महाधिवेशनको तयारी गरिरहेका छन्। गगन नेतृत्वको कांग्रेस प्रदेश, जिल्ला, पालिका र वडा अधिवेशन गर्दै सबै तहका महाधिवेशन प्रतिनिधि चयनको काम धमाधम गरिरहेको छ। अर्कोतिर, देउवा पक्षले प्रत्येक जिल्लामा संयोजक तोक्ने काम सकिसकेको छ।

यी दुई कांग्रेसका बीचमा अर्को नयाँ कांग्रेस पनि जन्मिएको छ- शेखर र खड्का कांग्रेस। लामो समय देउवालाई साथ दिँदै आएका खड्काले कुनै पनि महाधिवेशनमा सहभागी नहुने घोषणा गरिसकेका छन्। शेखरले पनि सोही घोषणा गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार अदालतमा विचाराधीन मुद्दाको टुंगो नलागेसम्म र पार्टी एकताको ग्यारेन्टी नभएसम्म उनीहरू कुनै पनि महाधिवेशनमा सहभागी हुँदैनन्। यो हो- तेस्रो कांग्रेस।

कांग्रेसको अहिलेको आन्तरिक राजनीतिको रोचक पक्ष के छ भने नेताहरू धमाधम गगन क्याम्पमा पुगिरहेका छन्। यसअघि लामो समय देउवा, खड्का र शेखरको क्याम्पमा रहेका धेरै नेताहरू १५औँ महाधिवेशनको पक्षमा खुलेका छन्। कतिसम्म भने देउवा सिंगापुरबाट फर्किंदा २८ साउनमा एयरपोर्ट पुगेका नेताहरू नै खुलेर महाधिवेशनको तयारीमा जुटेका छन्।

कांग्रेसमा दुई दशकभन्दा लामो समय देउवाका राजनीतिक सारथीका रूपमा रहेका बालकृष्ण खाँण, ज्ञानेन्द्र कार्की, महालक्ष्मी उपाध्याय ‘डिना’, सुरेन्द्रराज पाण्डे, किशोरसिंह राठौर, जीवनबहादुर शाही, श्याम घिमिरे, मीनबहादुर विश्वकर्मा, नैनसिंह महर, रामहरि खतिवडा र सीता गुरुङलगायत नेताहरू अहिले थापा पक्षमा उभिएका छन्।

१४औँ महाधिवेशनबाट देउवा पक्षबाट निर्वाचित भएका पदाधिकारी नै अहिले उनीसँग छैनन्। १४औँ महाधिवेशनमा देउवा प्यानलबाट उपसभापति पूर्णबहादुर खड्कासहित आठ पदाधिकारी र बहुमत केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित भएका थिए। त्यतिबेला महिलातर्फ महालक्ष्मी उपाध्याय, आदिवासी जनजातितर्फ भीष्मराज आङदेम्बे, मधेसीतर्फ महेन्द्र यादव, खस–आर्यतर्फ किशोरसिंह राठौर, मुस्लिमतर्फ फरमुल्लाह मन्सुर र थारू समूहबाट उमाकान्त चौधरी सहमहामन्त्री निर्वाचित भएका थिए। अहिले उमाकान्त चौधरीबाहेक सबै थापा पक्षमा उभिएका छन्।

महाधिवेशनकै अगुवामध्ये थिए भने उपाध्याय असोज १ गते थापा पक्षमा पुगेकी हुन्।

यसअघि सभापति थापाले २८ वैशाखमा पूर्वसभापति देउवा, नेता शेखर कोइराला र शशांक कोइराला समूहका १९ पूर्वपदाधिकारी तथा सदस्यलाई केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्यमा मनोनयन गरेका थिए। त्यसमा देउवा समूहबाट महेन्द्र यादव, उमेश श्रेष्ठ, रमेश रिजाल, अजयकुमार चौरासिया, लक्ष्मी परियार, आङगेलु शेर्पा, दिनेशकुमार यादव, राजीव ढुंगाना, सुशीला मिश्र भट्ट, नागिना यादव र जीवन रानालगायत थिए।

त्यस्तै, जीवन परियार, सुजाता कोइराला, दिलेन्द्रप्रसाद बडू, चन्द्र भण्डारी, राजीव कोइराला, गोविन्दराज पोखरेल र दिनेश कोइरालाले शेखर कोइरालाको साथ छाडेका थिए। पछिल्लो समय धनराज गुरुङ, दीपक गिरी, कृष्णचन्द्र नेपाली, किरण यादव, चन्द्रमोहन यादव, रुक्मिणी कोइराला र टेकप्रसाद गुरुङले पनि शेखरको साथ छाडेको अवस्था छ।

पछिल्लो पटक असोज १ गते मात्रै ५२ जना नेता देउवा पक्ष छाडेर सभापति गगन थापा नेतृत्वको संस्थापन पक्षमा पुगेका छन्। संस्थापन पक्षले असोज १८ देखि आयोजना गर्न लागेको १५औँ महाधिवेशनमा उनीहरू सहभागी भइसकेका छन्। उता, देउवा पक्षले भने मंसिर २१ देखि २३ गतेसम्म समानान्तर महाधिवेशन गर्ने तयारी अघि बढाएको छ।

यदि यी तीन पक्षहरू आफ्नो अडानमा कायम रहे कांग्रेस विभाजित हुने निश्चितप्रायः देखिन्छ।

देउवा विशेष महाधिवेशनमा सहभागी भएनन्। त्यसअघि जेनजी विद्रोहका क्रममा आतंककारीहरूको चर्को कुटाइ खाएका देउवा त्यहीबीच उपचारका लागि सिंगापुर हानिएका थिए। सिंगापुरमा उपचारमा जाँदा उनले पार्टीको जिम्मा सुम्पिएका थिए– पूर्णबहादुर खड्का, शेखर कोइराला, गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा लगायतको काँधमा।

तर, यी कसैले पनि कांग्रेसलाई सग्लो राख्न सकेनन्। देउवा पहिलो चरणको उपचारपश्चात् फर्किएकै बेला भृकुटीमण्डपमा गगनको नेतृत्वमा विशेष महाधिवेशन भयो। काठमाडौंमै रहेका देउवा त्यतिबेला गुप्तवासमा थिए। उनीमात्रै होइनन्, महाधिवेशनमा शेखर कोइराला, खड्का, शशांक कोइराला, प्रकाशमान सिंह, विमलेन्द्र निधि, रमेश लेखक लगायतका नेताहरू सहभागी भएनन्।

विशेष महाधिवेशन गरिएको भृकुटीमण्डपमै रोपिएको थियो- कांग्रेस विभाजनको बीउ। त्यसपछि भएका कुनै पनि गतिविधि र क्रियाकलापमा कांग्रेस एकै देखिएको छैन।

२१ फागुनको निर्वाचनमा कांग्रेस इतिहासमै पहिलोपटक सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुग्यो। युवा जोशजाँगर लिएर, अलिकति एल्गोरिदमको झमेला बोकेर गगन नेतृत्वमा चुनावमा होमिएको कांग्रेस ३८ सिटमा खुम्चियो। देउवालाई हटायो भने कांग्रेसको बहुमत नै आउँछ जसरी काठमाडौँबाट चुनाव लड्नकै लागि सर्लाही पुगेका गगन स्वयं १४ हजारभन्दा बढी मतान्तरले पराजित भए। यो लज्जास्पद हारले गगनलाई पनि खिन्न त पक्कै बनाएको होला।

त्यसपछि चुनावी हारको समीक्षा गर्नुपर्ने कांग्रेस आरोप-प्रत्यारोपमा लाग्यो। देउवा र गगन पक्षले एकअर्कालाई चुनावी हारको दोष दिन थाले। देउवा पक्षको अन्तर्घातले चुनावमा पराजय भएको गगन पक्षको आँकलन थियो। त्यसैमा मल्हम लगाउने गरी देउवा पक्षका नेता मोहन बस्नेतले भनिदिए- हो, चुनावमा घात गरेकै हो, के गर्न सक्छौ गर। बस्नेत अहिले देउवा क्याम्पमा छन्।

गगन कांग्रेसले महाधिवेशन प्रक्रिया अघि बढाउँदा देउवा भने आधिकारिकतासम्बन्धी मुद्दा सर्वोच्च अदालतमा विचाराधीन रहेकै अवस्थामा नयाँ पार्टी निर्माणको तयारीमा अघि बढेको नेताहरू बताउँछन्। दशैँ-तिहारपछि देश दौडाहामा निस्किने तयारीमा रहेका देउवाले विगतमा आफूसँग निकट रहेका नेताहरूलाई समेत पार्टीमै रोक्न विशेष पहल नगरेको उनीहरूको भनाइ छ।