काठमाडौं। दसैंको सप्तमी अर्थात् फूलपाती। बिहानैदेखि काठमाडौंको हनुमानढोका क्षेत्रमा चहलपहल हुन्छ। बाजागाजा, सैनिक टोली तयार र सर्वसाधारणको भीड हुन्छ। त्यतिबेला सबैको प्रतीक्षामा एउटै कुराको हुन्छ; गोरखाबाट ल्याइने  फूलपातीको।

गोरखाबाट काठमाडौंसम्म फूलपाती ल्याउने यो चलन आजको होइन। यसको इतिहास नेपालको राज्य विस्तार, शाहवंश र काठमाडौं विजयसँग जोडिएको छ। अझ रोचक कुरा, काठमाडौंमा फूलपाती भित्र्याउने चलन गोरखाबाट सुरु भएको पनि होइन। तर पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं विजय गरेपछि हनुमानढोकाको राजकीय दसैंमा गोरखाको फूलपातीले विशेष स्थान पायो।

गोरखा दरबारमा फूलपाती भित्र्याउने परम्परा शाहवंशको प्रारम्भिक समयदेखि नै रहेको बताइन्छ। यसको सुरुवातबारे भने फरक फरक भनाइ छन्।

गोरखाका स्थानीय जानकार तथा दरबारसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूले द्रव्य शाहको पालादेखि नै फूलपाती भित्र्याउने परम्परा रहेको बताउने गरेका छन्। अर्कोतर्फ इतिहासकारहरू राजा राम शाहले धादिङको सल्यानटार विजय गरेपछि त्यहाँबाट फूलपाती ल्याउने चलन चलेको बताउँछन्। 

यीमध्ये कतिपय कुरा लिखित इतिहासभन्दा स्थानीय अनुश्रुतिमा आधारित छन्। त्यसैले फूलपातीको सुरुवात ठ्याक्कै यही राजा वा यही वर्षबाट भयो भनेर निष्कर्ष निकाल्न कठिन छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ। गोरखा दरबारमा शाहवंशको प्रारम्भिक कालदेखि नै दसैं र फूलपातीको विशेष परम्परा थियो।

गोरखामा फूलपाती भन्नाले फूल मात्र बुझिँदैन। विभिन्न शुभ वनस्पति तथा कृषि उत्पादन मिलाएर तयार गरिने नवपत्रिकालाई फूलपातीका रूपमा पूजा गरिन्छ।

यसको सम्बन्ध गोरखाको धार्मिक परम्परा र गोरखाकालीसँग पनि छ। शाहवंशका लागि गोरखा केवल एउटा राजनीतिक केन्द्र थिएन, धार्मिक र पुर्ख्यौली थलो पनि थियो।

यसको उत्तर पृथ्वीनारायण शाहसँग जोडिन्छ।

गोरखाबाट राज्य विस्तार गर्दै पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यका विजय गरे। काठमाडौं विजयपछि यहीँबाट शासन सञ्चालन हुन थाल्यो। नयाँ राजनीतिक राजधानी बनेपछि गोरखामा चलिआएका राजकीय परम्परा पनि काठमाडौंमा सर्दै गए।

दसैंको परम्परा पनि त्यसैको एउटा हिस्सा बन्यो।

गोरखामा शाहवंशको पुर्ख्यौली दरबारमा पूजा गरिने देवी तथा दसैंसँग सम्बन्धित परम्परालाई हनुमानढोका दरबारमा पनि निरन्तरता दिइयो। त्यसै क्रममा गोरखाबाट फूलपाती ल्याएर हनुमानढोकाको दसैंघरमा भित्र्याउने चलन स्थापित भएको मानिन्छ।

यसलाई एउटा सांस्कृतिक सम्बन्धका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। राजधानी काठमाडौंमा पुगे पनि शाहवंशको धार्मिक जरा गोरखामै थियो। त्यसैले गोरखाको फूलपाती काठमाडौंको राजदरबारमा पुग्न थाल्यो।

फूलपातीको इतिहासमा यो पक्ष कम चर्चा हुने गर्छ।

पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं विजय गर्नुअघि पनि हनुमानढोकामा फूलपाती भित्र्याउने परम्परा रहेको सांस्कृतिक अध्ययनहरूमा उल्लेख छ। त्यसबेला गुठ्येश्वर क्षेत्रबाट फूलपाती ल्याउने गरिएको बताइन्छ।

अर्थात् काठमाडौंमा फूलपाती भित्र्याउने चलन गोरखाले सुरु गरेको होइन।

पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौं विजयपछि भने त्यसको राजकीय स्वरूपमा परिवर्तन आयो। गोरखाको शाहदरबारमा चलिआएको फूलपाती परम्परा हनुमानढोकासँग जोडियो।

यसरी काठमाडौंको पुरानो दसैं परम्परामा गोरखाको राजकीय परम्परा मिसियो।

यसको अर्थ धार्मिक मात्र छैन।

गोरखा शाहवंशको पुर्ख्यौली थलो थियो। त्यहीँबाट पृथ्वीनारायण शाहले राज्य विस्तारको अभियान अघि बढाए। काठमाडौं विजयपछि राजधानी काठमाडौंमा आयो।

त्यसैले गोरखाबाट फूलपाती काठमाडौं आउनु भनेको एउटा अर्थमा पुरानो राजकीय केन्द्रबाट नयाँ राजकीय केन्द्रमा परम्परा सर्नु पनि हो।

गोरखाको दरबारमा पूजिएको फूलपाती हनुमानढोकामा ल्याएर चढाउँदा गोरखा र काठमाडौंबीचको त्यो ऐतिहासिक सम्बन्ध पनि प्रत्येक वर्ष सम्झिइन्छ।

गोरखाबाट आउने फूलपाती वास्तवमा विभिन्न वनस्पतिको संयोजन हो। यसलाई नवपत्रिका पनि भनिन्छ।

परम्पराअनुसार केरा, दारिम, अशोक, धान, सामा, हलेदो, उखु, बेललगायतका वनस्पति प्रयोग गरिन्छ। देवीको पूजा गर्दा यी सामग्रीलाई शुभ मानिन्छ।

गोरखा दरबारमा विधिपूर्वक पूजा गरेपछि फूलपाती हनुमानढोकाका लागि पठाइन्छ।

अहिले गोरखाबाट काठमाडौं आउन केही घण्टा मात्र लाग्छ। पहिले अवस्था त्यस्तो थिएन।

गोरखाबाट फूलपाती बोकेर मानिसहरू पैदलै हिँड्थे। परम्परागत रूपमा गोरखाबाट धादिङको जीवनपुरसम्म फूलपाती ल्याइन्थ्यो। त्यहाँबाट काठमाडौंको टोलीले जिम्मा लिएर जमलसम्म ल्याउने र जमलबाट हनुमानढोकासम्म पुर्‍याउने चलन थियो।

यो सामान्य यात्रा थिएन। बाटोमा विभिन्न ठाउँमा फूलपातीको स्वागत हुन्थ्यो। जमल पुगेपछि बाजागाजा र सैनिक टोलीसहित फूलपातीलाई हनुमानढोका भित्र्याइन्थ्यो।

सडक विस्तार भएपछि पैदल यात्राको ठाउँ गाडीले लिएको छ। तर फूलपाती ल्याउने मूल परम्परा भने कायमै छ।

फूलपातीको यो परम्परा राजतन्त्रसँग निकै नजिक थियो। राजाको पालामा हनुमानढोकामा हुने फूलपाती समारोहमा राजपरिवारको विशेष सहभागिता हुन्थ्यो।

तर २०६५ सालमा नेपाल गणतन्त्रमा गएपछि पनि यो परम्परा रोकिएन।

बरु यसको अर्थ विस्तार भयो। पहिले राजकीय समारोहका रूपमा हेरिने फूलपाती अहिले राष्ट्रिय सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा निरन्तर छ।

शासन व्यवस्था बदलियो। राजा रहेनन्। तर गोरखाबाट हनुमानढोका आउने फूलपातीको यात्रा रोकिएन।

दसैं आफैंमा विजयको पर्व हो। देवीले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको कथासँग दसैं जोडिन्छ।

पुरानो राजकीय परम्परामा दसैंको समय राजा र राज्यको विजयसँग पनि जोडिन्थ्यो। त्यसैले फूलपातीलाई केवल धार्मिक सामग्रीका रूपमा होइन, विजय र शुभताको प्रतीकका रूपमा पनि बुझिन्छ।

गोरखाको सन्दर्भमा यो अर्थ अझ गहिरो देखिन्छ। यही गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाहले राज्य विस्तारको अभियान सुरु गरेका थिए। काठमाडौं विजयपछि नयाँ राजधानी बनेको थियो।

त्यसैले गोरखाबाट काठमाडौं आउने फूलपातीमा धर्म, राजकीय इतिहास र राज्य विस्तारको स्मृति तीनवटै जोडिएका छन्।

हरेक वर्ष दसैंमा घरघरमा फूलपाती भित्र्याइन्छ। कतिपयका लागि यो परम्परा मात्र हो। तर हनुमानढोकामा गोरखाबाट आउने फूलपातीको प्रसङ्ग अलि फरक छ।

यसमा गोरखाको पुरानो दरबार छ। गोरखाकालीको धार्मिक परम्परा छ। शाहवंशको इतिहास छ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौं विजय छ। राजधानी परिवर्तनको गाथा जोडिएको छ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, राजतन्त्र अन्त्य भएर गणतन्त्र आएको यतिका वर्षपछि पनि त्यो परम्परा जीवित छ।

त्यसैले गोरखाबाट काठमाडौं आउने फूलपातीलाई केवल पूजा सामग्री भनेर हेर्नुभन्दा नेपालको राजनीतिक र सांस्कृतिक इतिहास बोकेको एउटा जीवित परम्पराका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

हरेक वर्ष सप्तमीमा गोरखाबाट काठमाडौं आइपुग्ने फूलपातीले यही पुरानो सम्बन्धलाई फेरि एकपटक सम्झाउँछ। राजधानी बदलियो, शासन व्यवस्था बदलियो, तर इतिहाससँग जोडिएको एउटा सांस्कृतिक यात्रा अझै जारी छ।