काठमाडौं । विश्व साहित्यको सबैभन्दा प्रतिष्ठित पुरस्कारमध्ये एक नोबेल साहित्य पुरस्कारको यस वर्षको विजेता घोषणा हुनुअघि सम्भावित दावेदारबारे चर्चा चुलिएको छ। यसपटक चिनियाँ, क्यारिबियन र ल्याटिन अमेरिकी महिला लेखकका नाम विशेष रूपमा चर्चामा आएका छन्।

स्विडिस एकेडेमीले ८ अक्टोबरमा यस वर्षको नोबेल साहित्य पुरस्कार घोषणा गर्नेछ। पुरस्कारका लागि आधिकारिक सार्वजनिक सर्टलिस्ट नहुने र मनोनयनसम्बन्धी विवरण ५० वर्षसम्म गोप्य राखिने भएकाले विजेताको नाम घोषणा हुनुअघि बाहिर हुने सबै चर्चा अनुमान र साहित्यिक विश्लेषणमा आधारित हुन्छन्।

यसपटक चिनियाँ लेखिका कान सु र क्यारिबियन मूलकी जमैका किनकेडका नामलाई विशेष चासोका साथ हेरिएको छ। त्यस्तै, मेक्सिकोकी क्रिस्टिना रिभेरा गार्जा, अर्जेन्टिनाकी सामन्ता स्वेब्लिनलगायतका लेखक पनि सम्भावित दावेदारको सूचीमा परेका छन्।

कान सु चिनियाँ साहित्यमा प्रयोगवादी धारकी महत्वपूर्ण लेखिका मानिन्छिन्। उनको लेखन परम्परागत कथानक र यथार्थको सीमाभन्दा बाहिर जाने शैलीका लागि परिचित छ।

उनका कथा र उपन्यासमा पात्र, समय र घटनाबीचको सम्बन्ध सधैँ परम्परागत ढाँचामा अघि बढ्दैन। अनिश्चित वातावरण, असामान्य पात्र र खुला अन्त्य उनका लेखनका विशेषता मानिन्छन्। यही कारण उनका कृतिलाई विश्व साहित्यमा प्रयोगात्मक र विशिष्ट आवाजका रूपमा चर्चा गरिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक वृत्तमा कान सुको नाम नौलो भने होइन। उनी विगतका वर्षहरूमा पनि नोबेल साहित्य पुरस्कारका सम्भावित दावेदारका रूपमा पटकपटक चर्चामा आएकी छन्। यस वर्ष पनि उनको नाम सम्भावित विजेताको सूचीमा अगाडि आएको छ।

अर्को चर्चित नाम हो जमैका किनकेड। एन्टिगुआमा जन्मिएकी किनकेड लामो समयदेखि अमेरिकी साहित्यिक वृत्तमा सक्रिय छिन्। उनका लेखनमा क्यारिबियन समाज, परिवार, महिला अनुभव, पहिचान, उपनिवेशवाद र मातृभूमिसँगको जटिल सम्बन्धजस्ता विषय निरन्तर देखिन्छन्।

किनकेडको साहित्यमा व्यक्तिगत अनुभव र औपनिवेशिक इतिहासबीचको सम्बन्ध महत्वपूर्ण मानिन्छ। क्यारिबियन समाजमा उपनिवेशवादले पारेको प्रभावलाई उनले पारिवारिक सम्बन्ध र व्यक्तिको आत्मपहिचानसँग जोडेर प्रस्तुत गरेकी छन्।

क्यारिबियन क्षेत्रबाट नोबेल साहित्य पुरस्कारको चर्चा गर्दा किनकेडको नाम लामो समयदेखि आउने गरेको छ। यसपटक भने महिला लेखकप्रति बढेको अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानका कारण उनको सम्भावनाबारे चर्चा अझ तीव्र भएको छ।

नोबेल साहित्य पुरस्कारको इतिहासमा लामो समयसम्म युरोपेली तथा पश्चिमी पुरुष लेखकको प्रभाव बढी देखिएको भन्दै आलोचना हुँदै आएको छ। हालसम्म पुरस्कार पाएका १२२ साहित्यकारमध्ये महिला लेखकको संख्या १८ मात्रै रहेको तथ्यले पनि यो बहसलाई बल दिएको छ।

पछिल्ला वर्षमा भने पुरस्कारको भौगोलिक र लैंगिक विविधतामाथि स्विडिस एकेडेमीभित्र र बाहिर दुवैतर्फ चासो बढेको छ। सन् २०१८ को विवादपछि एकेडेमीमा संरचनात्मक परिवर्तन गरियो। त्यसयता पुरस्कार छनोट प्रक्रियामा विविधता र प्रतिनिधित्वको प्रश्न झनै चर्चामा आएको छ।

पछिल्लो दशकमा दक्षिण कोरियाकी हान काङले २०२४ मा नोबेल साहित्य पुरस्कार जितेकी थिइन्। उनी एसियाबाट पछिल्ला वर्षमा पुरस्कार पाउने महत्वपूर्ण महिला साहित्यिक आवाजमध्ये एक बनिन्। २०२५ मा भने हङ्गेरीका लास्लो क्रास्नहोरकाईले पुरस्कार पाए।

त्यसैले यस वर्ष पनि महिला लेखकतर्फ पुरस्कार जान सक्ने अनुमान साहित्यिक वृत्तमा गरिएको छ। यद्यपि स्विडिस एकेडेमी कुनै लैंगिक वा भौगोलिक ‘पालो’ का आधारमा पुरस्कार दिने संस्थागत नियममा बाँधिएको छैन।

यसपटक ल्याटिन अमेरिकी साहित्यबाट पनि केही बलिया नाम चर्चामा छन्। मेक्सिकोकी क्रिस्टिना रिभेरा गार्जा त्यसमध्ये प्रमुख नाम हुन्।

रिभेरा गार्जाको लेखनमा हिंसा, महिला अधिकार, स्मृति, सामाजिक अन्याय र व्यक्तिगत तथा सामूहिक पीडाका विषय देखिन्छन्। उनका कृतिले ल्याटिन अमेरिकी समाजको जटिल यथार्थलाई साहित्यिक प्रयोगसँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्।

अर्जेन्टिनाकी सामन्ता स्वेब्लिन पनि चर्चित सम्भावित नाम हुन्। उनका कथा र उपन्यासमा असामान्य परिस्थिति, मनोवैज्ञानिक तनाव र सामाजिक सम्बन्धका जटिल पक्षलाई प्रयोगात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। स्विडेनकी साहित्यिक आलोचक लिना कालमेटेगले पनि स्वेब्लिनको नाम सम्भावित दावेदारका रूपमा उल्लेख गरेकी छन्।

महिला लेखकका नाम बढी चर्चामा आए पनि यसपटक पुरस्कार पुरुष लेखकतर्फ जान सक्ने सम्भावना समाप्त भएको छैन। जापानी लेखक हारुकी मुराकामी, अस्ट्रेलियाका जेराल्ड मुर्नाने र अमेरिकी लेखक थोमस पिन्चन वर्षौंदेखि नोबेलका सम्भावित दावेदारका रूपमा दोहोरिँदै आएका नाम हुन्।

त्यस्तै, स्पेनका एनरिके भिला-मातास, पोर्चुगलकी लिडिया जोर्ज, रुसकी ल्युडमिला उलित्स्काया, क्यानडाकी मार्गरेट एटवुडलगायतका नाम पनि यस वर्षको अनुमानमा देखिन्छन्। साहित्यिक भविष्यवाणी गर्ने सूचीहरू भने स्रोतअनुसार फरक-फरक छन्।

बुकर पुरस्कार, अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक सम्मान वा पाठकीय लोकप्रियता नोबेल जित्ने निश्चित आधार भने होइन। नोबेलको निर्णय लेखकको समग्र साहित्यिक योगदान, प्रभाव र एकेडेमीको लामो मूल्यांकन प्रक्रियाबाट तय हुन्छ।

नोबेल साहित्य पुरस्कारको सबैभन्दा रोचक पक्ष नै यसको गोपनीयता हो। अन्य धेरै अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कारमा जस्तो यहाँ अन्तिम चरणका उम्मेदवारको आधिकारिक सूची सार्वजनिक गरिँदैन।

स्विडिस एकेडेमीमा १८ सदस्य छन् र उनीहरूले लामो समय लगाएर विश्वभरका साहित्यकारको काममाथि अध्ययन तथा छलफल गर्छन्। मनोनयनसम्बन्धी कागजात सार्वजनिक हुन ५० वर्ष कुर्नुपर्ने भएकाले तत्कालका सम्भावित दावेदारबारे हुने सबै चर्चा बाह्य अनुमानमै सीमित हुन्छ।

यही कारण नोबेल साहित्य पुरस्कार घोषणा हुनुअघि सट्टेबाजी बजार, साहित्यिक समीक्षक, प्रकाशक र पाठकबीच विभिन्न नामको चर्चा तीव्र हुने गरेको छ। तर यस्ता सूचीलाई एकेडेमीको आधिकारिक संकेत मान्न मिल्दैन।

नोबेल साहित्य पुरस्कारको महत्त्व नगद पुरस्कारमा मात्र सीमित छैन। विजेताले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ठूलो प्रतिष्ठा प्राप्त गर्नुका साथै उनका पुस्तकको अनुवाद, बिक्री र पाठकीय पहुँच पनि उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गरेको छ।

यस वर्षको पुरस्कार रकम १ करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर पुगेको छ। विजेताले स्वर्ण पदक र प्रमाणपत्र पनि प्राप्त गर्नेछन्।

गत वर्ष हङ्गेरीका लास्लो क्रास्नहोरकाईले नोबेल साहित्य पुरस्कार पाएपछि यस वर्षको चर्चा झनै रोचक बनेको छ। अब प्रश्न महिला वा पुरुषभन्दा पनि कुन भाषा, कुन भूगोल र कुन साहित्यिक आवाजलाई स्विडिस एकेडेमीले विश्व साहित्यको केन्द्रमा राख्छ भन्नेमा केन्द्रित भएको छ।