काठमाडौं । मानिसले सोच्ने, सिक्ने र निर्णय लिने गर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले पनि प्रश्नको उत्तर दिन, जटिल समस्या समाधान गर्न र नयाँ सामग्री तयार पार्न सक्छ।

कतिपय काममा एआईले मानिसले भन्दा छिटो परिणाम दिन्छ। तर, काम गर्ने तरिका उस्तै देखिए पनि मानिस र एआईको सिकाइ, बुझाइ र निर्णय प्रक्रियाको आधार फरक छ।

मानिसले जीवनका अनुभवबाट धेरै कुरा सिक्छ। बच्चाले हिँड्न सिक्दा पटकपटक लड्छ, फेरि उठ्छ र अभ्यास गर्दै जान्छ। उसले अरूको व्यवहार हेरेर, कुरा सुनेर र आफ्नै अनुभवबाट नयाँ कुरा बुझ्छ। समयसँगै उसको सोचाइ र व्यवहार परिवर्तन हुँदै जान्छ। मानिसको सिकाइमा मस्तिष्क, स्मृति, भावना र सामाजिक सम्बन्धको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।

एआईले भने उपलब्ध तथ्याङ्क र प्रशिक्षणका आधारमा काम गर्छ। यसले शब्द, तस्बिर, आवाज र अन्य जानकारीमा रहेका ढाँचा पहिचान गरेर उत्तर तयार पार्न सक्छ। उदाहरणका लागि, हजारौँ तस्बिरबाट प्रशिक्षण लिएको प्रणालीले नयाँ तस्बिरमा बिरालो छ कि कुकुर भनेर छुट्याउन सक्छ। तर, बिरालोलाई देखेर मानिसले महसुस गर्ने माया वा डर एआईले पनि त्यही रूपमा अनुभव गर्छ भन्ने हुँदैन।

एआईले मानिसले जस्तै सोच्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। एआईले गणितीय समस्या समाधान गर्न, तर्क गर्न, विभिन्न विकल्प तुलना गर्न र जटिल विषयमा उत्तर दिन सक्छ। तर, मानिसले निर्णय गर्दा तथ्याङ्क मात्र हेर्दैन। उसले विगतका अनुभव, पारिवारिक अवस्था, सामाजिक सम्बन्ध र सम्भावित परिणामलाई पनि ध्यानमा राख्छ। एउटै परिस्थितिमा दुई व्यक्तिले फरक निर्णय लिनुको कारण उनीहरूको अनुभव र प्राथमिकता फरक हुनु पनि हो।

एआईले पनि परिस्थितिअनुसार फरक उत्तर दिन सक्छ। तर, त्यसले मानिसले जस्तै जीवनका घटना प्रत्यक्ष अनुभव गरेको हुँदैन। त्यसैले उत्तर दिन सक्ने क्षमता र अनुभवबाट अर्थ बुझ्ने क्षमता एउटै होइन।

भावनाको विषयमा मानिस र एआईबीचको अन्तर अझ स्पष्ट देखिन्छ। साथी दुःखी हुँदा मानिसले उसको अवस्था बुझेर सान्त्वना दिन सक्छ। आफूले पनि त्यस्तै परिस्थिति भोगेको छ भने पुरानो अनुभव सम्झेर सहयोग गर्न सक्छ। एआईले पनि कसैले दुःख व्यक्त गर्दा सहानुभूतिपूर्ण जवाफ दिन सक्छ। तर, सहानुभूतिपूर्ण जवाफ दिनु र वास्तवमै दुःख महसुस गर्नु फरक कुरा हुन्।

हालका एआई प्रणालीमा मानिसको जस्तै भावना वा सचेत अनुभव रहेको ठोस वैज्ञानिक प्रमाण छैन। एआईले भावनासँग सम्बन्धित शब्द र व्यवहारका संकेत पहिचान गर्न सक्छ। तर, त्यसकै आधारमा उसले मानिसले जस्तै महसुस गर्छ भन्न मिल्दैन।

सिक्ने तरिकामा पनि दुवैबीच फरक छ। मानिसले दैनिक जीवनका नयाँ अनुभवबाट सिक्दै आफ्नो व्यवहार बदल्न सक्छ। एआईले भने कुन तथ्याङ्कबाट प्रशिक्षण लिएको छ, त्यसमा कस्तो स्मृति सुविधा छ र प्रणालीलाई कसरी अद्यावधिक गरिएको छ भन्ने आधारमा काम गर्छ। प्रयोगकर्ताले कुनै गल्ती सच्याउँदैमा एआईको मूल प्रणाली सधैँका लागि परिवर्तन हुन्छ भन्ने हुँदैन। उसले त्यही संवादमा सुधारिएको उत्तर दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन सुधारका लागि छुट्टै प्रशिक्षण आवश्यक पर्न सक्छ।

एआईको अर्को विशेषता ठूलो परिमाणको तथ्याङ्क छिटो विश्लेषण गर्न सक्नु हो। अस्पतालमा बिरामीको रिपोर्ट अध्ययन गर्न, बैंकमा शंकास्पद कारोबार पहिचान गर्न र व्यवसायमा बजारको माग अनुमान गर्न यसले सहयोग पुर्‍याउँछ। मानिसले लामो समय लगाएर अध्ययन गर्नुपर्ने तथ्याङ्कलाई एआईले छोटो समयमा व्यवस्थित गर्न सक्छ।

तर, एआईले दिएको उत्तर सधैँ सही हुन्छ भन्ने छैन। गलत वा अपूर्ण जानकारीका आधारमा यसले गलत निष्कर्ष निकाल्न सक्छ। कहिलेकाहीँ विश्वासयोग्य सुनिने तर पुष्टि नभएका तथ्यसमेत प्रस्तुत गर्न सक्छ। त्यसैले एआईको उत्तरलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नुको सट्टा त्यसको सत्यता जाँच्नु आवश्यक हुन्छ।

यसको अर्थ मानिसले सधैँ सही निर्णय गर्छ भन्ने पनि होइन। मानिसले पनि आवेग, पूर्वाग्रह वा अधुरो जानकारीका कारण गल्ती गर्न सक्छ। एआईले तथ्याङ्क विश्लेषणमा सहयोग गर्न सक्छ भने मानिसले त्यसबाट प्राप्त नतिजालाई वास्तविक परिस्थिति र आफ्नो अनुभवसँग तुलना गर्न सक्छ। दुवैका क्षमता र सीमालाई बुझेर प्रयोग गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

एआईले मानिसको काम खोस्छ कि सहयोगी बन्छ भन्ने प्रश्न पनि उठिरहेको छ। यसको प्रभाव कामको प्रकृतिमा निर्भर हुन्छ। नियमित र दोहोरिने काममध्ये कतिपय एआईबाट स्वचालित हुन सक्छन्। तथ्याङ्क विश्लेषण, सामग्रीको प्रारम्भिक मस्यौदा तयार पार्ने र सामान्य प्रश्नको उत्तर दिने काममा यसको प्रयोग बढ्दै गएको छ। यसले केही कामको माग घटाउन सक्छ भने एआई सञ्चालन, निगरानी र विकाससँग सम्बन्धित नयाँ अवसर पनि सिर्जना गर्न सक्छ।

शिक्षक, चिकित्सक, पत्रकार र अन्य पेसाकर्मीले एआईबाट सहयोग लिन सक्छन्। शिक्षकले अध्ययन सामग्री बनाउन, चिकित्सकले परीक्षणको रिपोर्ट विश्लेषण गर्न र पत्रकारले तथ्याङ्क व्यवस्थित गर्न यसको प्रयोग गर्न सक्छन्। तर, विद्यार्थीलाई सही शिक्षा दिनु, बिरामीको उपचारसम्बन्धी निर्णय गर्नु र समाचारको सत्यता पुष्टि गर्नुजस्ता जिम्मेवारी मानिसले नै सावधानीपूर्वक पूरा गर्नुपर्छ।

एआईको विकाससँगै गोपनीयता र जिम्मेवारीको प्रश्न पनि महत्वपूर्ण बनेको छ। व्यक्तिगत विवरण वा गोप्य कागजात एआईमा राख्दा ती जानकारी कसरी प्रयोग र सुरक्षित गरिन्छ भन्ने बुझ्नुपर्छ। त्यसैगरी, एआईबाट तयार भएको सामग्रीमा गल्ती भए त्यसलाई पहिचान गरेर सच्याउनु आवश्यक हुन्छ।

वास्तवमा मानिस र एआईबीचको भिन्नता कसले बढी काम गर्न सक्छ भन्नेमा मात्र सीमित छैन। मानिसले जीवनका घटना प्रत्यक्ष अनुभव गर्छ, सम्बन्ध बनाउँछ र सामाजिक तथा नैतिक जिम्मेवारीअनुसार निर्णय लिन्छ। एआईले भने प्रशिक्षण र गणनाका आधारमा सूचना विश्लेषण गरेर परिणाम दिन्छ। मानिसले जस्तै भाषा प्रयोग गर्नु वा तर्कपूर्ण उत्तर दिनु मात्रै एआईमा मानवीय चेतना र भावना रहेको प्रमाण होइन।

भविष्यमा एआईको क्षमता अझ बढ्न सक्छ। यसले अहिलेभन्दा जटिल काम गर्न र मानिसलाई विभिन्न क्षेत्रमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। तर, प्रविधि जति विकसित भए पनि यसको प्रयोग कसरी गर्ने, प्राप्त नतिजा कति भरपर्दो छ भनेर जाँच्ने र त्यसबाट हुने असरको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण रहनेछ।

अन्ततः, मानिस र एआईमध्ये को उत्कृष्ट भन्नेभन्दा उनीहरूबीचको वास्तविक फरक बुझ्नु आवश्यक छ। एआईले काम छिटो गर्न र ठूलो परिमाणको जानकारी विश्लेषण गर्न सक्छ।

मानिसले भने आफ्ना अनुभव, भावना, मूल्य र सामाजिक सम्बन्धका आधारमा जीवनका निर्णय लिन्छ। यी दुवैका क्षमता सही ढंगले प्रयोग गर्न सके एआई मानिसको विकल्प मात्र नभई उसको कामलाई सहज बनाउने सहयोगी प्रविधि बन्न सक्छ।