समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली नेपालमा विद्यमान असमानता दूर गर्न अभ्यासमा ल्याइएको विधि हो । जनसंख्या, भूगोल लगायत आधारमा राजनीतिक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरेर सामाजिक न्याय कायम गर्ने अथवा द्वन्द्वका सम्भावना न्यूनीकरण गर्ने यसको उद्देश्य हो । उद्देश्य उडेर चन्द्र छुनु भए पनि, राजनीतिक दल, दलका शीर्ष नेतृत्व र पार्टी अध्यक्षहरुबाटै समानुपातिक पद्धतिको धज्जी उडाउने, घाँटी निमोठ्ने काम भएको छ ।

राज्यबाट विभेदमा परेका कमजोर, पिछडिएका, अल्पसंख्यकहरुको सकारात्मक विभेदबाट मूलप्रवाहीकरण गर्ने यो नीतिको असल नियत र मकसद हो । तर यसै नीतिका पालनाकर्ता दलका मठाधिशहरुबाट समानुपातिक विधिको सद्गुणहरु तोरमरोड गर्ने र गला निमोठ्ने काम निरन्तर हुँदै आएको छ । अरबपतिहरु पटक–पटक समानुपातिक सूचीमा सजिलै समावेश हुनु र निर्वाचित हुनु यसै गलत रवैयाको प्रतिफल हो । नेता व्यवस्थापन गर्ने र ‘यस म्यान’ झोलेलाई नेताले आशीर्वाद दिने लक्ष्य समानुपातिक विधिको कतै होइन तर, व्यवहार यस्तैयस्तै देखिएको छ ।

राजनीतिक मोलमोलाइ मात्र नभएर रकमको चलखेल गर्ने विधिको रुपमा समानुपातिक प्रणाली अलोकप्रीय र अस्वीकार्य बन्दै छ । हालैको सामाजिक बहस र अभ्यासलाई हेर्ने हो भने समानुपातिक प्रणाली नेपालका लागि बरदानभन्दा ज्यादा अभिशाप बन्दै गएको छ ।

पत्रकार समा थापाको भनाई मनन् गरौं, ‘समानुपातिक सूची हेर्नुभयो ? समानुपातिक त सञ्जाल नभएका, आफ्नो विचार पुर्‍याउन नसक्ने, मुलधारमा नअटाएकाहरुका लागि होइन ? जसको प्लेटफर्म छ, आवाज छ उसैलाई स्पीकर दिने व्यवस्था हो र ?’ थापा भन्छिन्, ‘पुरानाले यो प्रणाली पैसासँग साटे, आज नयाँले भाइरलीज्मसँग साटे । विचार नबिक्ने समाजमा अनुहार बिकाउने होड ठिकै होला । म कसैको योग्यताको कुरा गरिरहेको छैन, म यो प्रणालीको मर्म के हो भनेर प्रश्न गर्दैछु ।’

यी र यस्तै प्रश्न तथा टीप्पणीहरुले समानुपातिक पद्धतिको निर्मम हत्या भएको प्रसंगमाथि चिन्ता र विश्लेषण सार्वजनिक हुँदा समाज तातिएको छ । बुद्धिजीवी नेताको रुपमा छवि बनाएका राप्रपाका प्रवक्ता सगुन सुन्दर लावतीको तर्क पनि कम सान्दर्भिक छैन । लावती भन्छन्, ‘देशमा संविधान मान, पार्टीमा विधान पालना गर भन्नु पर्ने समाजमा… समानुपातिक विधिको यो हबीगत नभए के हुन्छ त ?’

समानुपातिक प्रतिनिधित्व नभएर नीजि प्रतिनिधित्वतर्फ विद्यमान अभ्यास ढल्केको ठहर गर्दै ‘समानुपातिक पद्धतिको व्यापक सुधार र/वा विकल्प खोज्ने बेला भएको हो ?’ भनेर प्रश्न गर्दै लावती भन्छन्, ‘जे भए नि, बडो जुक्ति चाहिने देखियो ।’ राप्रपाका अर्का चर्चित नेता ज्ञानेन्द्र शाहीको भनाइ पनि उत्तिकै दमदार छ । उनले त ठाडै अन्य महिलाको सूचीमा पहिलो नम्बरमा राप्रपाले राखेको खुश्बु ओली र जनजाति महिलाको पहिलो नम्बरमा परेकी पार्टी उपाध्यक्ष बुद्धिमान तामाङको श्रीमती सरस्वती लामाको नाम फिर्ता गर्नु पर्ने धारणा राखेका छन् ।

पार्टीलाई गत चुनावमा धोका दिएर बागी उम्मेद्‌वार बन्ने खुश्बु ओली र उपाध्यक्षको श्रीमती समानुपातिक सीटका लागि उपयुक्त पात्र नभएको नेता शाहीको प्रष्ट विचार छ, जसलाई पार्टीपंक्ति र समाजमा मुक्तकण्ठले स्वागत र समर्थन प्राप्त भएको छ । पत्रकार समा थापाले भने जस्तै निश्चितरुपमा राप्रपा नेतृ ओलीलाई कुनै मंच र अवसरको कमी छैन, उनलाई काठमाडौं ९ बाट प्रत्यक्ष चुनाव जित्ने पात्रको रुपमा एक नम्बरमा राप्रपाले सिफारिस गरेको छ । देशविदेश, भारत, नेपाल जताततै ओलीलाई अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देनले मंच र अवसर दिएका छन् । महिला मात्र होइन, राप्रपाका ९९ प्रतिशत पुरुष नेता कार्यकर्ताभन्दा ओलीले बढी अवसर र मंच पाएकी छिन् । भारतको राजस्थान र भर्खरै झापा, सर्लाही र महोत्तरीसम्म उनी लिङदेनका साथमा भाषण गर्दै थिइन् । यसकारण पत्रकार थापाले भने जस्तै, जसको प्लेटफर्म छ, आवाज छ उसैलाई स्पीकर दिने व्यवस्था हो र समानुपातिक प्रणाली ? भन्ने अमिल्दो परिदृश्य देखिएको छ ।

बागी बनेर पनि पदोन्नति लिँदै लिङदेन र उपाध्यक्ष ध्रुव प्रधानको प्रियपात्र बन्ने किर्तिमान राखेकी छिन् ओलीले, यसै अन्तरविरोधप्रति नेता शाहीको कडा आपत्ति हो जसलाई अधिक से अधिक राप्रपाका नेताहरुले समर्थन जनाएका छन् । वास्तवमा लिङदेनले ओलीलाई चाहिनेभन्दा बढी किन पुल्पुल्याए भन्ने यथार्थ रहस्यको गर्भमै छ । जे होस् पार्टीविरुद्ध बागी बन्नेलाई समानुपातिकको पहिलो नम्बरमा राख्ने राप्रपा देशको पहिलो पार्टी बनेको छ । यसकारण भ्रष्टाचार गर्नु भनेको आमाको रगत खाए सरह हो भनेर नथाक्ने लिङदेनको जय होस् भनौं ।

जे जस्तो भए पनि, यो प्रकरणले समानुपातिक प्रणालीमाथि कुटील प्रहार भएको छ । यसै पनि समानुपातिक सीटका लागि गत चुनावमा राप्रपाले आठ करोडसम्म रकम उठाएको चर्चा सेलाएको छैन । समानुपातिकको मर्ममाथि प्रहार गर्नमा रास्वपा पनि कम देखिएको छैन । भाइरल पात्र मात्र समटेर रास्वपाले के सन्देश दिन खोजेको हो ? नयाँ र विकल्प भन्ने पार्टी नै समानुपातिक विधिको उद्देश्य निमोट्न किन अग्रसर भएको हो ? नयाँ र पुरानोमा के फरक रह्यो र ? यसकारण रास्वपा जस्ता पार्टीले के नै विकल्प देला र ? भन्ने जस्ता गम्भीर लेखाजोखाले पछिल्लो समय समाज तरंगित बनेको छ ।

हुन पनि रास्वपा अध्यक्ष रवी लामिछानेले सहकारी मुद्दामा क्लिन चीट पाइसकेका होइनन्, दोहोरो पासपार्ट र जेलब्रेकको कालो अनुभव बाँकी नै छ । त्यसकारण विकल्पको दाबी गर्ने रास्वपा त झन् कसैले नभनी पूर्ण जिम्मेवार देखिनु पर्ने हो । रास्वपाले तय गरेको समानुपातिक सूचीकै कारण, रास्वपाले संसदमा नेपाल आइडल चलाउँछ भन्ने सम्मका आलोचनाले गर्दा नेपाली जनता, अझ विशेष गरेर जेनजी पुस्ताले कोसँग आश गर्ने भन्ने जस्ता चिन्ता संचार भएको छ ।

विकल्प खोज्दाखोज्दै, राजनीतिक दलहरुबाट नै भनौं, राजनीतिक तह र पात्रहरुको भूमिकाको ओझ र जिम्मेवारी भूलेको प्रतीत हुन्छ । जबकी भाइरल बन्ने, भाइरल बनेरै भोट बटुल्ने अनि जेलेन्स्की बन्ने साधन हैन राजनीति । विदेशीको गोटी बनेर, स्वदेश ध्वस्त पार्ने जेलेन्स्की प्रवृत्ति राजनीतिको साध्य होइन, त्यसैले रास्वपाले किन भाइरलीजम अंगालेको ? भन्ने प्रश्न समानुपातिकको दुरुपयोग सँगसँगै व्यापक बनेको छ । नयाँ कहलिने तर पुरानोभन्दा नराम्रा कार्यशैली देखाउने कार्यबाट यी गम्भीर विषयका निकास प्राप्त हुन सक्दैन ।

गायक, खेलाडी, उद्यमी, मोडल र व्यापारीका कार्यक्षेत्र ती नै क्षेत्र हुन् । पत्रकारको सद्गुण पत्रकार हुनुमै छ, निष्पक्षता गुमेपछि पत्रकार रहन सकिन्न । पत्रकारिता, खेलाडी वा नागरिक समाजको क्षेत्रबाटै समाजमा योगदान विशिष्ट दिन सकिन्छ । भोट बटुल्न एकाएक भाइरल बन्दैमा सुशासनको अभिष्ट पूरा हुन सक्दैन बरु कुठराघात हुनपुग्छ । त्यसकारण प्राइमरी चुनावको बखान गरेर नथाक्ने रास्वपा र राप्रपाले समानुपातिक छनौटमा यसपाली किन यो विधि लागू गरेनन् भन्ने यथार्थता संस्मरण गराउँदै पार्टीहरुका अध्यक्ष, नेता र दल विशेषकै कारण समानुपातिक प्रणालीको विकल्प खोज्नु पर्ने बेला भएको हो ? भन्ने समसामयिक प्रश्न छलफल र बहसका लागि सविनय पस्कने जमर्को गरेको छु ।