काठमाडौं। अत्याधुनिक जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले अन्तरिक्षमा पाइने अनौठा कार्बन अणु ‘बक्कीबल’ (बकमिन्स्टरफुलरीन) को उत्पत्तिसम्बन्धी नयाँ जानकारी सार्वजनिक गरेको छ। यस नयाँ अवलोकनले वैज्ञानिकहरूलाई दशकौँदेखि रहँदै आएको अणुको रहस्यलाई  गहिरो बनाएको छ।

करिब १० हजार प्रकाश वर्ष टाढा रहेको ‘टीसी-१’ नामक ग्यास नेबुलामा गरिएको अध्ययनले बक्कीबलहरूको उत्पत्तिस्थलसमेत उजागर गरेको छ। यो नेबुला मर्दै गरेको ताराबाट बनेको हो, जसले आफ्नो बाहिरी तहहरू फालेर ग्यास र धुलोको खोल बनाएको हुन्छ। त्यही क्षेत्रमा गोलाकार, फुटबलजस्तो संरचना भएका बक्कीबल अणुहरू फेला परेका छन्।

क्यानडाको वेस्टर्न युनिभर्सिटीका भौतिकशास्त्री जान क्यामिका अनुसार नयाँ तस्बिरहरूले पहिले थाहा भएकोभन्दा धेरै जटिल संरचना देखाएका छन्। ‘हामीले पहिले केवल सतह मात्र छोएका रहेछौँ, अहिले देखिएका संरचनाहरू अद्भुत छन् र धेरै नयाँ प्रश्नहरू उठाएका छन्,’ उनले बताएका छन्।

बक्कीबलहरू कार्बनका खोक्रा गोलाकार अणु हुन्, जसलाई बकमिन्स्टर फुलरको नामबाट नामकरण गरिएको हो। यी अणुहरू ‘पोलिसाइक्लिक एरोमेटिक हाइड्रोकार्बन’ समूहमा पर्छन्, जसलाई जीवनका आधारभूत तत्वहरूमध्ये एक मानिन्छ।

यसअघि सन् २०१० मा  स्पिट्जर स्पेस टेलिस्कोप मार्फत पहिलोपटक अन्तरिक्षमा बक्कीबलको खोज गरिएको थियो। तर नयाँ जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले अझ स्पष्ट र विस्तृत अवलोकन गर्न सक्ने भएकाले अहिले थप जानकारी प्राप्त भइरहेको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार बक्कीबलहरू केवल मर्दै गरेका तारामा मात्र नभई नयाँ ताराहरू,अन्तरतारकीय बादल र उल्कापिण्डहरूमा समेत पाइएका छन्। तर ती सबै ठाउँमा समान रूपमा नदेखिनु अझै रहस्यकै विषय बनेको छ।

अनुसन्धान टोलीले अब बक्कीबलहरू कसरी बन्छन्, किन विशेष अवस्थामा मात्र देखिन्छन्, र किन उनीहरूको प्रकाश उत्सर्जन हालका वैज्ञानिक मोडेलसँग मेल खाँदैन भन्ने विषयमा थप अध्ययन गर्ने योजना बनाएको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो अध्ययनले जीवनका आधारभूत अणुहरू कसरी विकसित हुन्छन् भन्ने बुझ्न मद्दत गर्नेछ। साथै, मर्दै गरेका ताराहरूको वातावरण, तापक्रम, रासायनिक संरचना र ग्यासको गति बुझ्न पनि महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।