काठमाडौं। निकोला टेस्ला आधुनिक विद्युत् प्रणाली, ऊर्जा प्रविधि र ताररहित सञ्चारको विकासमा निर्णायक भूमिका खेल्ने विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक हुन्। आज हामीले प्रयोग गर्ने मोबाइल, इन्टरनेट, टेलिभिजन, स्मार्ट उपकरण र विद्युतीय सवारीसाधनसम्मको आधारभूत सोच र प्रविधिमा उनको योगदान गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

इतिहासकार तथा चलचित्र निर्माता माइकल क्राउजका अनुसार टेस्ला केवल आविष्कारक मात्र नभई आफ्नो समयभन्दा धेरै अगाडि सोच्ने दूरदर्शी व्यक्ति थिए। जसले मानव सभ्यताको विकासमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने काम गरे।

सन् १८९० को दशकतिर विश्व अझै विद्युत् प्रविधिको प्रारम्भिक चरणमा थियो। त्यही समयमा टेस्लाले न्यूयोर्कस्थित कोलम्बिया कलेजमा ओसिलेटिङ ट्रान्सफर्मर प्रदर्शन गरेर विद्युत् ऊर्जाको सम्भावना देखाएका थिए।

त्यस समय बिजुली भविष्यको कुरा मानिन्थ्यो। र मानिसहरू यसलाई बुझ्न तथा हेर्नका लागि विशेष प्रदर्शनस्थलमा पुग्थे। इतिहासकार इवान रिस मोरुजको पुस्तक ‘निकोला टेस्ला एन्ड इलेक्ट्रिकल फ्युचर’ मा पनि यही वैज्ञानिक युगको उत्साह र आश्चर्यलाई विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ।

निकोला टेस्लाको जन्म सन् १८५६ मा तत्कालीन अस्ट्रियन ह्याप्सबर्ग साम्राज्यमा भएको थियो। जुन अहिले क्रोएशियामा पर्छ। उनका परिवार सर्बियाली मूलका थिए। सन् १८८४ मा उनी अमेरिका पुगे।

जहाँ उनले टमस एडिसनसँग काम गर्न थाले। तर चाँडै नै विद्युत् प्रसारण प्रणालीबारे उनीहरूबीच मतभेद भयो। किनकि एडिसन डाइरेक्ट करेन्ट प्रणालीका समर्थक थिए। भने टेस्ला अल्टरनेटिङ करेन्टलाई भविष्यको आधार मान्थे।

एसी प्रणालीले विद्युत् लामो दूरीसम्म प्रभावकारी रूपमा पुर्‍याउन सक्थ्यो। जसले आधुनिक विद्युत् वितरण प्रणालीको आधार तयार गर्‍यो। यही अवधारणालाई अमेरिकी उद्यमी जर्ज वेस्टिङहाउसले समर्थन गरे। र टेस्लाका पेटेन्टहरू खरिद गरे। यसै कारण टेस्लाको एसी प्रणाली विश्वव्यापी रूपमा स्थापित भयो। र आज पनि यही प्रणाली संसारभर प्रयोग भइरहेको छ।

टेस्लाको इन्डक्सन मोटर पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण आविष्कार मानिन्छ। जुन आज उद्योग, घरेलु उपकरण र विद्युतीय सवारीसाधनमा प्रयोग हुन्छ।

यस मोटरले घुम्ने चुम्बकीय क्षेत्र प्रयोग गरेर मेकानिकल शक्ति उत्पादन गर्ने सिद्धान्त प्रस्तुत गर्‍यो। जसले आधुनिक उद्योगलाई स्वचालित र प्रभावकारी बनाउन ठूलो योगदान दियो।

उनले सन् १८९१ मा टेस्ला कोइल विकास गरे। जसले उच्च भोल्टेज र उच्च आवृत्तिको विद्युत् उत्पादन गर्न सक्थ्यो। यही आविष्कारले तारबिना ऊर्जा प्रसारणको सम्भावना देखायो। र पछि रेडियो, टेलिभिजन, वायरलेस नेटवर्क र मोबाइल सञ्चार प्रणालीको आधार तयार गर्‍यो।

टेस्लाले केवल यी मात्र होइन, धेरै अन्य महत्वपूर्ण आविष्कारहरू पनि गरे। उनले आर्क लाइटिङ प्रणाली विकास गरे। जसले सडक र ठूला भवनहरू उज्यालो बनाउन प्रारम्भिक विद्युतीय प्रकाश प्रणालीको रूपमा काम गर्‍यो। उनले हाइ-फ्रिक्वेन्सी जेनेरेटर र उच्च भोल्टेज ट्रान्समिसन प्रणालीमा पनि काम गरे। जसले आधुनिक पावर ग्रिडको आधार बलियो बनायो।

उनको रिमोट कन्ट्रोल प्रविधि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। सन् १८९८ मा उनले रेडियो तरंग प्रयोग गरेर सानो डुङ्गा नियन्त्रण गरेर देखाएका थिए। यो नै आधुनिक ड्रोन, रिमोट कन्ट्रोल गाडी र स्वचालित प्रणालीहरूको प्रारम्भिक रूप मानिन्छ।

टेस्लाले एक्स-रे प्रविधिमा पनि प्रयोग गरे। उनले शरीरभित्र हेर्न सकिने विकिरण प्रविधिबारे प्रारम्भिक अनुसन्धान गरे। यद्यपि यसको पूर्ण विकास पछि अन्य वैज्ञानिकहरूले गरे, तर आधारभूत सोच टेस्लाको कामसँग जोडिन्छ।

उनको वायरलेस एनर्जी ट्रान्सफरको सपना सबैभन्दा महत्वाकांक्षी थियो। उनले पृथ्वीको माध्यमबाट नै ऊर्जा प्रसारण गर्न सकिन्छ भन्ने विचार अघि सारे। यही सोचले आधुनिक वायरलेस चार्जिङ, वाइफाइ र रेडियो तरंग प्रविधिको आधार तयार गर्‍यो।

सन् १८९३ मा शिकागोमा आयोजित वर्ल्ड्स कोलम्बियन एक्सपोजिसनलाई टेस्ला र वेस्टिङहाउसले विद्युत् शक्तिले उज्यालो बनाए। र टेस्ला विश्वभर चर्चित भए। त्यसपछि उनले नायग्रा फल्समा विश्वकै पहिलो जलविद्युत् परियोजनामध्ये एकमा महत्वपूर्ण योगदान दिए। जसले ऊर्जा उत्पादनको नयाँ युग सुरु गर्‍यो।

उनले पछि कोलोराडो स्प्रिङ्स प्रयोगशालामा उच्च भोल्टेज बिजुली, पृथ्वीको चुम्बकीय तरंग, र आकाशीय बिजुली (लाइटनिङ) सम्बन्धी अनुसन्धान गरे। यहाँ उनले कृत्रिम बिजुली चमक उत्पन्न गर्ने प्रयोगहरू पनि गरे। जसले आजको प्लाज्मा प्रविधि र उच्च ऊर्जा भौतिकीमा प्रभाव पारेको मानिन्छ।

टेस्लाले ताररहित सञ्चारको सपना पनि देखेका थिए। उनले विश्वभर तत्काल सूचना, आवाज र भिडियो पठाउन सकिने प्रणालीको कल्पना गरेका थिए। यसका लागि उनले अमेरिकी लगानीकर्ता जेपी मोर्गनबाट सहयोग लिएर लङ आइल्यान्डमा विशाल प्रसारण टावर निर्माण सुरु गरे। तर लगानी रोकिएपछि त्यो परियोजना अधुरै रह्यो।

सन् १९४३ मा न्यूयोर्कको एक होटलमा टेस्लाको निधन भयो। जीवनको अन्तिम समय आर्थिक कठिनाइ र एक्लोपनमा बिताए पनि उनको योगदान समयसँगै अझै मूल्यवान् हुँदै गयो। पछि उनका हजारौँ दस्तावेज र आविष्कारहरू बेलग्रेडस्थित निकोला टेस्ला सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित गरिए।

आज उनको नाम चुम्बकीय क्षेत्रको एकाइ ‘टेस्ला’ मा अमर छ। साथै सर्बिया र क्रोएशियामा उनका नाममा सडक, विद्यालय र विमानस्थलहरू राखिएका छन्। आधुनिक विद्युतीय गाडी निर्माता टेस्ला कम्पनीले पनि उनको नामलाई विश्वव्यापी रूपमा चिनाएको छ।

टेस्लाले देखेको ऊर्जा, सञ्चार र ताररहित प्रविधिको भविष्य आज हाम्रो दैनिक जीवनको आधार बनेको छ। मोबाइल नेटवर्क, वाइफाइ, विद्युतीय मोटर, स्मार्ट ग्रिड र आधुनिक ऊर्जा प्रणाली सबै उनको दूरदर्शी आविष्कार र विचारसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।