काठमाडौं। देशभर रेबिजविरुद्धको खोपको माग लगातार बढिरहेका बेला पर्याप्त आपूर्ति हुन नसक्दा विभिन्न अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूमा खोप अभावको समस्या देखिएको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा जनचेतना बढ्दै जाँदा जनावरले टोकेपछि तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुगेर खोप लगाउनेहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। तर मागको अनुपातमा खोप आपूर्ति हुन नसक्दा स्वास्थ्य संस्थाहरूले व्यवस्थापनमा कठिनाइ भोग्नुपरेको छ।

विशेषगरी जिल्ला अस्पतालहरूमा खोपको मौज्दात सीमित हुँदा कतिपय स्थानमा स्थानीय स्तरबाट खरिद गरेर सेवा सञ्चालन गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार पछिल्ला केही महिनादेखि रेबिजविरुद्धको खोपको उपलब्धता अस्थिर बनेको छ। केही जिल्लामा अवस्था सुधार हुँदै गए पनि समग्र रूपमा माग र आपूर्तिबीचको अन्तर अझै कायम छ।

रेबिज एक घातक भाइरल रोग हो, जुन संक्रमित जनावरको टोकाइ वा चिथोरेर लाग्ने गर्छ। एकपटक रोगका लक्षण देखिएपछि उपचार सम्भावना अत्यन्त न्यून हुने र मृत्युदर लगभग शतप्रतिशत रहने भएकाले समयमै खोप लगाउनु नै यसको प्रमुख बचाउको उपाय मानिन्छ। यही कारण पछिल्ला वर्षहरूमा मानिसहरू जनावरले टोकेलगत्तै अस्पताल पुग्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

स्वास्थ्य संस्थाहरूका अनुसार रेबिजविरुद्धको खोप लगाउन आउनेमध्ये अधिकांश व्यक्तिहरू कुकुरको टोकाइका कारण अस्पताल पुग्ने गरेका छन्। सडक कुकुरको संख्या बढ्नु, सहरी क्षेत्रमा मानिस र जनावरबीचको सम्पर्क बढ्नु तथा रेबिजबारे चेतना विस्तार हुनु खोपको माग बढ्नुका प्रमुख कारण मानिएका छन्। कुकुरबाहेक बाँदर, बिरालो, स्याल, भालु, चितुवा तथा अन्य जंगली जनावरको आक्रमणपछि पनि मानिसहरू खोपका लागि अस्पताल पुग्ने गरेका छन्।

काठमाडौंस्थित सरुवा रोग उपचार गर्ने प्रमुख अस्पतालहरूमा दैनिक सयौं व्यक्तिले रेबिजविरुद्धको खोप लगाउने गरेका छन्। पछिल्ला दिनहरूमा दैनिक पाँच सयदेखि सात सयसम्म सेवाग्राहीले खोप लगाएको तथ्यांकले देखाएको छ। यो संख्या विगतको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा बढी हो। स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार अहिले खोपबारे जानकारी बढेकाले पहिलेजस्तो जनावरले टोकेपछि घरमै बस्ने प्रवृत्ति घटेको छ।

तथ्यांकले पनि पछिल्ला तीन वर्षमा रेबिजविरुद्धको खोप लगाउनेको संख्या निरन्तर बढिरहेको देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ मा ६३ हजारभन्दा बढी व्यक्तिलाई एक लाख ४२ हजारभन्दा बढी डोज खोप लगाइएको थियो। त्यसको अर्को वर्ष खोप सेवा लिनेको संख्या ८० हजारभन्दा बढी पुगेको थियो भने एक लाख ६० हजारभन्दा बढी डोज प्रयोग गरिएको थियो। चालु आर्थिक वर्षको जेठ मसान्तसम्म मात्रै एक लाख ७७ हजारभन्दा बढी डोज खोप प्रयोग भइसकेको छ। यसले रेबिजविरुद्धको खोपको माग प्रत्येक वर्ष बढिरहेको स्पष्ट संकेत गर्दछ।

खोपको माग बढे पनि आपूर्ति व्यवस्थापनमा विभिन्न कारणले समस्या देखिएको छ। स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार चालु आर्थिक वर्षमा खरिद प्रक्रिया अपेक्षित समयमै सम्पन्न हुन नसक्दा खोप आपूर्तिमा ढिलाइ भएको हो। खरिदसम्बन्धी प्रक्रिया पटक-पटक प्रभावित हुँदा विभिन्न स्वास्थ्य संस्थाहरूले आवश्यक परिमाणमा खोप प्राप्त गर्न सकेनन्। परिणामस्वरूप कतिपय अस्पतालमा सीमित मौज्दातका भरमा सेवा सञ्चालन गर्नुपरेको छ।

मन्त्रालयले भने खोप अभाव समाधानका लागि आवश्यक प्रक्रिया अघि बढाइसकेको जनाएको छ। हाल देशभर १४ हजारभन्दा बढी भाइल रेबिज खोप मौज्दात रहेको बताइएको छ। संघीय तथा प्रदेश अस्पतालहरूमा आवश्यकता अनुसार वितरण भइरहेको र थप खोप आपूर्ति हुने तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको मन्त्रालयको दाबी छ।

तत्काल देखिएको अभाव समाधान गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमार्फत थप चार हजार पाँच सय भाइल खोप नेपाल ल्याउने तयारी गरिएको छ। साथै आगामी आर्थिक वर्षमा यस्ता समस्या दोहोरिन नदिन बहुवर्षीय खरिद प्रणाली लागू गर्ने योजना बनाइएको छ। यसले खोप खरिद र आपूर्ति प्रक्रियालाई थप व्यवस्थित बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गत व्यवस्थापन निकायहरूले पनि ठूलो परिमाणमा खोप खरिद प्रक्रिया अघि बढाइसकेका छन्। करोडौं रुपैयाँ बराबरको रेबिजविरुद्धको खोप आपूर्तिका लागि ठेक्का प्रक्रिया सम्पन्न भइसकेको र निकट भविष्यमै थप खोप उपलब्ध हुने अपेक्षा गरिएको छ। प्रदेश तहमा समेत हजारौं भाइल खोप मौज्दात रहेको र आवश्यकताअनुसार वितरण भइरहेको बताइएको छ।

रेबिजको जोखिम नेपालमा अझै गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा रहेको छ। ग्रामीण तथा सहरी दुवै क्षेत्रमा छाडा कुकुरको संख्या वृद्धि, जनावरको नियमित खोप अभियान पर्याप्त प्रभावकारी हुन नसक्नु र केही स्थानमा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सीमित रहनु जोखिम बढाउने कारण मानिन्छन्।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार जनावरले टोकेपछि घाउलाई तुरुन्त साबुनपानीले राम्ररी धुनु, सकेसम्म छिटो स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नु र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार खोपको पूरा मात्रा लिनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। खोपको एक वा दुई मात्रा मात्र लिएर बीचमै छाड्ने प्रवृत्ति पनि जोखिमपूर्ण हुने भएकाले निर्धारित पूरा मात्रा लिनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा जनचेतना बढ्नु सकारात्मक पक्ष भए पनि त्यसअनुसार खोपको उपलब्धता सुनिश्चित गर्न नसकिए स्वास्थ्य प्रणालीमाथि थप दबाब पर्न सक्ने देखिन्छ।

तसर्थ बढ्दो मागलाई ध्यानमा राख्दै दीर्घकालीन योजना, पर्याप्त मौज्दात व्यवस्थापन, समयमै खरिद प्रक्रिया र प्रभावकारी वितरण प्रणाली निर्माण गर्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।