काठमाडौं। काठमाडौं उपत्यकामा चक्रपथ विस्तारको दोस्रो खण्ड निर्माण वर्षौंदेखि अधुरै छ। निर्माण सामग्रीका थुप्रा, उड्ने धुलोधुवाँ, खाल्डाखुल्डी र अव्यवस्थित सडकले राजधानीका धेरै स्थानको अनुहार नै फेरिएको छ। बिहानदेखि साँझसम्म ट्राफिक जाम र प्रदूषणसँग जुध्न बाध्य सर्वसाधारणका लागि चक्रपथ यात्रा प्रायः सास्तीको विषय बनेको छ। तर यही अस्तव्यस्त वातावरणको बीचमा एउटा स्थान भने फरक पहिचानसहित उभिएको छ-ललितपुरको सानेपा।

कोटेश्वर–कलंकी सडक खण्डअन्तर्गत पर्ने सानेपामा पुग्ने जो–कोहीको ध्यान सबैभन्दा पहिले सडकका दुवैतर्फ फैलिएका घना रुखहरूले तान्छन्। राजधानीका अधिकांश सडकमा कंक्रिट, धुलो र निर्माण सामग्रीको दृश्य सामान्य भइसकेको बेला सानेपाको हरियालीले भने केही क्षणका लागि भए पनि मानिसलाई प्रकृतिको अनुभूति गराउँछ। सडक किनारका रुखहरूको शीतल छायाँ, हरिया पात र सफा देखिने वातावरणले यो क्षेत्रलाई उपत्यकाको व्यस्त सडकभन्दा फरक अनुभूति दिलाउँछ।

आज देखिने यो हरियाली कुनै संयोग होइन। करिब सात वर्षअघि ललितपुर महानगरपालिका, स्थानीय समुदाय र विभिन्न सरोकारवाला निकायको सहकार्यमा सडक किनारमा रोपिएका बिरुवाहरू अहिले विशाल वृक्षमा परिणत भएका छन्। समयमै संरक्षण, नियमित सिँचाइ र हेरचाहका कारण ती बिरुवाले आज सानेपाको पहिचान नै बदलिदिएका छन्। विकाससँगै वातावरण संरक्षणलाई पनि प्राथमिकतामा राख्न सकिन्छ भन्ने सन्देश यस क्षेत्रले व्यवहारमै देखाएको छ।

गर्मी बढ्दै जाँदा सानेपाको महत्त्व अझ बढी महसुस हुन्छ। चर्को घाममा सडकमा हिँड्ने पैदलयात्रीहरू केहीबेर रुखको छायाँमा विश्राम गरिरहेका भेटिन्छन्। सार्वजनिक सवारीको प्रतीक्षामा रहेका यात्रुहरू पनि हरियालीकै बीच केही क्षण आराम गर्छन्। बिहान र साँझ स्वास्थ्यका लागि हिँड्ने स्थानीय बासिन्दाहरूका लागि पनि यो सडक आकर्षक गन्तव्य बनेको छ। व्यस्त चक्रपथको छेउमै प्राकृतिक शीतलताको अनुभव पाउनु राजधानीमा विरलै सम्भव हुने दृश्य हो।

हरियालीले केवल सौन्दर्य मात्र थप्दैन, वातावरणीय दृष्टिले पनि यसको महत्त्व उत्तिकै ठूलो छ। सडक किनारका रुखहरूले धुलोका कण रोक्न, कार्बन डाइअक्साइड अवशोषण गर्न, अक्सिजन उत्पादन गर्न र सडक आसपासको तापक्रम कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। बढ्दो वायु प्रदूषणको समस्या झेलिरहेको काठमाडौं उपत्यकामा यस्ता हरिया क्षेत्रले जनस्वास्थ्यमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने वातावरणविद्हरू बताउँछन्। त्यसैले वृक्षारोपणलाई अब सौन्दर्यको विषय मात्र नभई शहरी जीवनको आवश्यकता मान्न थालिएको छ।

ललितपुर महानगरपालिकाले पनि हरियाली विस्तारलाई दीर्घकालीन शहरी योजनाको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनाएको छ। सडकका दायाँबायाँ, नदी किनार, सार्वजनिक खुला क्षेत्र तथा भूक्षयको जोखिम भएका स्थानमा योजनाबद्ध वृक्षारोपण अभियान सञ्चालन भइरहेको छ। महानगरका अनुसार बिरुवा रोपेर मात्रै दायित्व पूरा हुँदैन, तिनको संरक्षण, सिँचाइ र नियमित हेरचाहले नै दीर्घकालीन परिणाम दिन्छ। यही सोचका कारण सानेपामा रोपिएका बिरुवाहरू आज घना वृक्षका रूपमा हुर्किन सफल भएका हुन्।

निजी क्षेत्रको सामाजिक उत्तरदायित्व  कार्यक्रमअन्तर्गत पनि तोकिएका प्रजातिका बिरुवा रोप्ने र संरक्षण गर्ने अभियानलाई महानगरले प्रोत्साहन दिएको छ। ‘स्वच्छ हावा परियोजना’ लगायत विभिन्न वातावरण संरक्षण कार्यक्रममार्फत सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच सहकार्यलाई विस्तार गरिएको छ। यस्तो सहकार्यले हरियाली बढाउनुका साथै वातावरण संरक्षणप्रति नागरिकको अपनत्व र जिम्मेवारी पनि बलियो बनाउँदै लगेको छ।

योजनाबद्ध वृक्षारोपण, नियमित संरक्षण र स्थानीय तहको प्रतिबद्धता भए कंक्रिटले भरिएको सहरलाई पनि हराभरा, स्वच्छ र बस्नयोग्य बनाउन सकिन्छ। सानेपाको हरियाली आज केवल एउटा सडकको सौन्दर्य होइन, काठमाडौं उपत्यकाले भविष्यमा रोज्न सक्ने दिगो शहरी विकासको मार्गचित्र पनि बनेको छ।