काठमाडौं। अमरताको अवधारणा मानव सभ्यतासँगै विकसित हुँदै आएको विषय हो। वैदिक साहित्यदेखि विभिन्न पौराणिक ग्रन्थसम्म ऋषिमुनिले तपस्या गरेर अमरत्व प्राप्त गर्ने प्रयास गरेको उल्लेख पाइन्छ।

त्यतिबेला अमरतालाई दैवी वरदानका रूपमा हेरिन्थ्यो। तर आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै यही अवधारणा अब वैज्ञानिक अनुसन्धानको विषय बन्दै गएको छ।

भविष्यविद्हरूका अनुसार आगामी केही दशकभित्र मानिसको चेतना, स्मरणशक्ति र व्यक्तित्वलाई डिजिटल माध्यममा सुरक्षित राख्न सक्ने प्रविधिको विकास सम्भव हुन सक्छ। यस्तो प्रविधिले मानिसको जैविक शरीर समाप्त भए पनि उसको सोच, अनुभव र पहिचानलाई डिजिटल स्वरूपमा निरन्तर राख्न सक्ने परिकल्पना गरिएको छ।

यस अवधारणालाई ‘माइन्ड अपलोडिङ’ भनिन्छ। यसमा मानव मस्तिष्कको सम्पूर्ण स्नायविक संरचना, स्मृति र सोच्ने प्रक्रियालाई कम्प्युटर वा कृत्रिम प्रणालीमा स्थानान्तरण गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यदि यस्तो प्रविधि सफल भयो भने मानिसको चेतनालाई रोबोटिक शरीर वा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत निरन्तर सक्रिय राख्न सकिने दाबी गरिएको छ।

यस क्षेत्रमा काम गरिरहेका केही भविष्यविद्हरूले सन् २०५० सम्ममा यस्तो प्रविधि व्यावसायिक रूपमा उपलब्ध हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्। प्रारम्भिक चरणमा यसको पहुँच उच्च आय भएका व्यक्तिहरूमा सीमित रहने र त्यसपछि विस्तारै सर्वसाधारणसम्म पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

यससँगै जैविक उमेर बढ्ने प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने अनुसन्धान पनि तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ। बायोटेक्नोलोजी, जेनेटिक इन्जिनियरिङ तथा पुनर्जनन चिकित्सा (रेजेनेरेटिभ मेडिसिन) मार्फत बुढ्यौलीको गति कम गर्ने तथा आयु लम्ब्याउने प्रयास भइरहेका छन्।

अर्कोतर्फ, मस्तिष्क–कम्प्युटर इन्टरफेस प्रविधिमा पनि उल्लेखनीय प्रगति भइरहेको छ। यस्तो प्रणालीले मानव मस्तिष्क र कम्प्युटरबीच प्रत्यक्ष सूचना आदानप्रदान गर्न सक्ने सम्भावनाको अध्ययन गरिरहेको छ। भविष्यमा यसै प्रविधिको विकासले मानव स्मृति र संज्ञानात्मक क्षमतालाई डिजिटल प्रणालीसँग जोड्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को तीव्र विकासले पनि यो बहसलाई थप बल दिएको छ। केही प्रविधि विशेषज्ञहरूले आगामी दशकमा एआईको क्षमता मानव मस्तिष्कसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने स्तरमा पुग्ने अनुमान गरेका छन्। त्यसपछि मानव र मेसिनबीचको सहकार्य अझ गहिरो हुँदै जाने र मानिसले आफ्ना जैविक क्षमताभन्दा बाहिरका प्रणालीसँग प्रत्यक्ष रूपमा काम गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्ने उनीहरूको विश्वास छ।

यद्यपि, ‘डिजिटल अमरता’ को अवधारणा अझै पूर्ण रूपमा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित वा व्यवहारमा कार्यान्वयन भएको अवस्था भने छैन। यससँगै चेतनाको वास्तविक स्वरूप, व्यक्तिगत पहिचान, नैतिकता, गोपनीयता, साइबर सुरक्षा तथा कानुनी अधिकारजस्ता जटिल प्रश्नहरू पनि जोडिएका छन्। त्यसैले यो विषय प्रविधिसँगै दर्शन, मनोविज्ञान र जैविक विज्ञानबीचको बहसको केन्द्रमा रहेको छ।

यसरी, हजारौँ वर्षअघि धार्मिक र दार्शनिक कल्पनामा सीमित रहेको अमरताको अवधारणा अहिले आधुनिक विज्ञान र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकाससँगै नयाँ रूपले चर्चा हुन थालेको छ।

आगामी दशकहरूमा हुने वैज्ञानिक उपलब्धिले यो कल्पना व्यवहारमा रूपान्तरण हुन्छ वा हुँदैन भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनेछ।