काठमाडौं। नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका संस्थापक पुष्पलाल श्रेष्ठको जन्म विसं १९८१ असार १५ गते रामेछापको भङ्गेरीमा पिता भक्तलाल र माता तुलसीमायाको माइला सुपुत्रका रूपमा भएको थियो। उनका पिता रामेछापमा मालअड्डाका सुब्बा थिए।

राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनमा शहीद भएका गङ्गालाल श्रेष्ठका माइला भाइसमेत रहेका पुष्पलालले दाजुको मृत्युपछि निरङ्कुश शासन अन्त्य गर्ने संकल्प गरेका थिए। किशोर अवस्थादेखि नै राजनीतिक अभियानमा सक्रिय उनी जीवनभर संगठन विस्तार र जनअधिकारको आन्दोलनमा समर्पित रहे।

विसं २००५ सालमा उनले ‘विश्व कम्युनिस्ट घोषणापत्र’ नेपाली भाषामा अनुवाद गरी प्रकाशित गरेका थिए। त्यसको एक वर्षपछि, विसं २००६ वैशाख १० गते, भारतको कोलकातास्थित श्यामबजारमा नरबहादुर कर्माचार्य, निरञ्जन गोविन्द वैद्य, नारायणविलास जोशी र मोतीदेवी श्रेष्ठसहित नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) स्थापना गरे।

पार्टीको घोषणापत्रमा सामन्ती एकतन्त्रीय शासनको अन्त्य, राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा, वैदेशिक शोषणको अन्त्य, बालिग मताधिकार, संविधानमा आधारित लोकतान्त्रिक व्यवस्था, श्रमिक-किसानको हित संरक्षण, सामन्तवाद र साम्राज्यवादविरोधी सरकार गठन तथा क्रान्तिकारी भूमिसुधार लागू गर्ने लक्ष्य समेटिएको थियो।

विसं २०२५ सालमा उनले पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध ‘संयुक्त जनआन्दोलनको कार्यदिशा’ अघि सार्दै लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका लागि कम्युनिस्ट र नेपाली कांग्रेसबीच सहकार्य आवश्यक रहेको धारणा सार्वजनिक गरेका थिए। त्यसबेला प्रस्तुत गरेको यही विचारलाई पछि नेपालमा प्रजातन्त्र पुनर्बहालीको आधार बनेको राजनीतिक दृष्टिकोणका रूपमा हेरिन्छ।

पुष्पलाल राजनीतिज्ञ मात्र नभई इतिहास, समाजशास्त्र र मानवशास्त्रका गहिरा अध्येता पनि थिए। २०१७ सालपछि लामो समय भूमिगत र निर्वासनमा रहेर उनले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुनःसंगठित गर्ने तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई बलियो बनाउने काममा निरन्तर योगदान दिए।

उनले स्थापना गरेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी समयक्रममा विभाजित हुँदै विभिन्न कम्युनिस्ट दलमा रूपान्तरण भए पनि नेपाली वाम आन्दोलनका मूल वैचारिक आधार निर्माण गर्ने श्रेय पुष्पलाललाई नै दिइन्छ।

जनताको अधिकार, लोकतन्त्र र सामाजिक न्यायका लागि जीवन समर्पित गरेका पुष्पलाल श्रेष्ठको विसं २०३५ साउन ७ गते भारतको नयाँदिल्लीमा उपचारका क्रममा निधन भएको थियो। आज पनि उनलाई नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका संस्थापक तथा दूरदर्शी राजनीतिक चिन्तकका रूपमा स्मरण गरिन्छ।