काठमाडाैं। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) का प्रमुख सल्लाहकार कुमार बेन दिल्ली पुगेको समाचार निकै चर्चामा छ। बेन हवाईमार्गबाट नभई स्थलमार्ग हुँदै दिल्ली पुगेको दाबी इ-कान्तिपुर, नेपालखबर लगायतका समाचार संस्थाहरूले गरेका छन्। उनी काठमाडौँबाट सिमरा र सिमराबाट रक्सौल नाका हुँदै भारत प्रवेश गरेको जनाइएको छ। रक्सौलपारिको स्थलमार्ग यात्राको प्रबन्ध भने भारतीय पक्षले नै गरेको थियो। तर उनले भने आफू भारत पुगेको भन्ने सम्पूर्ण दाबीहरूलाई अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

प्रधानमन्त्री बनेयता नै शाहको दिल्लीसँगको सम्बन्धमा उतारचढाव देखिँदै आएको छ। सरकार गठन भएलगत्तै दिल्लीले उनको भारत भ्रमण चाहेको थियो। त्यसैका लागि भारतीय विदेश सचिव विक्रम मिश्री नेपाल पनि आएका थिए।

तर, सचिवालयकै सल्लाहमा शाहले त्यतिबेला उनलाई भेट्न मानेनन्। त्यतिबेला प्रधानमन्त्री कार्यालयको अडान थियो, ‘राजदूतभन्दा तल्लो तहका कुनै पनि विदेशी उच्च पदस्थ व्यक्तिलाई नभेट्ने। अझ एक्लाएक्लै कसैलाई नभेट्ने।’

बेनले दिल्लीमा भारतीय भूतपूर्व गुप्तचर एजेन्सीका प्रमुख तथा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका प्रमुख सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभलसँग छुट्टाछुट्टै भेटवार्ता गरेको चर्चा छ। प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमण र चिसिएको शाह-भारत सम्बन्ध सुधारका निम्ति बेन दिल्ली पुगेका हुन्।

तर प्रधानमन्त्रीका प्रमुख सल्लाहकारको दिल्ली भ्रमण किन लुकाइयो? सार्वजनिक वृत्तबाट प्रश्न उठिरहेका छन्।

कुनै पनि देशको प्रधानमन्त्री छिमेकी देशको भ्रमणका लागि जाने कुरा नौलो भने होइन। नेपालका अधिकांश प्रधानमन्त्रीहरूले आफ्नो पहिलो द्विपक्षीय भ्रमण भारतबाट सुरु गर्ने गरेका छन्।

तर सरकार गठन भएको चार महिना बित्न लाग्दा औपचारिक विदेश भ्रमण कहाँबाट सुरु गर्ने भन्ने अन्योलताका बीच बेनको भारत भ्रमणलाई चासोका साथ हेरिएको छ। उनले त्यहाँ भारतीय राजदूतसँग प्रधानमन्त्री शाहको एकल भेटवार्ताको मिति पनि तय गरेका छन्। यसअघि शाहले एकल भेटवार्ता नगर्ने अडान लिएका थिए।

बेनको यो भ्रमणको रोचक पक्ष चाहिँ के छ भने, बेन भारत भ्रमणबाट फर्किएपछि एक र दुई रुपैयाँका सिक्काबाट नेपालको चुच्चे नक्सा हटाउन निर्देशन दिएका थिए। भारतीय सुरक्षा संयन्त्रका उच्चस्तरीय व्यक्तिहरूसँगको भेटवार्तापछि शाहको सचिवालयले दिएको यो निर्देशनले राष्ट्रिय स्वाभिमान र सार्वभौमिकताका सन्दर्भमा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। चौतर्फी आलोचनापछि केही दिनमै सरकारले उक्त निर्णय फिर्ता लियो। र, एक र दुई रुपैयाँका सिक्कामा चुच्चे नक्सा नै छाप्ने निर्णयमा यथावत् रह्यो।

तर, यो घटनाले नेपालको सार्वभौमसत्तामाथि भने अनेकन प्रश्न जन्माएको छ। तीमध्येका कैयौँ प्रश्नहरूमा शाहको टिमले कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुराको बदलामा के साट्न खोजेको थियो?

अर्कोतिर, परराष्ट्र मन्त्रालयले बेनको भारत भ्रमणका बारेमा कुनै जानकारी नभएको बतायो। पार्टीलाई पनि यो विषयमा कुनै जानकारी नदिइएको बताइएको छ। यसरी प्रमुख सल्लाहकारका हैसियतमा विदेश मामिला हेर्ने परराष्ट्र मन्त्रालय र आफ्नै पार्टीलाई जानकारी नदिई उनी लुकेर किन भारत पुगे? यसले अर्को प्रश्न जन्माएको छ।

गत जेठ १७ मा प्रधानमन्त्री शाहले संसद्को रोष्ट्रमबाट दिएको ‘नेपालले पनि भारतको धेरै ठाउँमा सिमा मिचेको छ’ भन्ने अभिव्यक्तिले नेपाल गम्भीर भूराजनीतिक जोखिममा धकेलिएको विश्लेषकहरू बताउँछन्। भनिन्छ- रास्वपा सभापति रवि लामिछानेको भारत भ्रमण प्रभावित पार्न जानाजानी उनले उक्त अभिव्यक्ति दिएका थिए।

तर त्यसका बाबजुद पनि लामिछानेको भारत भ्रमण रोकिएन। उल्टै भारतले उनलाई नसोचेको अभूतपूर्व स्वागत गर्‍यो। र, पुष्पवृष्टिसहित सम्मान गर्‍यो। भारतले दिएको त्यो सम्मानले उनको राजनीतिक कद त बढाएकै थियो, त्यससँगै भारतले बालेनभन्दा रविलाई बढी महत्व दिएको सन्देश पनि दिएको थियो। यसले बालेन टिम झन् झस्किएको बताइन्छ। त्यसपछि शाह-भारत सम्बन्ध झन् चिसिएको जानकारहरू बताउँछन्।

शाह प्रधानमन्त्री बनेपछि नेपाल-भारत सम्बन्ध बिग्रिँदै गएको विश्लेषण हुने गरेका छन्। सिमा क्षेत्रमा १०० रुपैयाँको सामानमा कर लगाउने सरकारी निर्णयले भारत चिढिएको थियो। त्यस्तै, विदेश सचिव मिश्रीलाई शाहले भेट नदिनु नेपाल-भारत सम्बन्ध बिग्रिनुको अर्को कारण बन्यो।

त्यसपछि प्रतिक्रियास्वरूप भारतले नेपालको चिया नकिन्ने निर्णय गर्‍यो। जसका कारण पूर्वी नेपालका ८० भन्दा बढी चिया उद्योग बन्द भए भने ५० हजारभन्दा बढीले रोजगारी गुमाए। बंगलादेशलाई विद्युत् बेच्ने पूर्ववर्ती सम्झौतामा पनि भारतले अवरोध खडा गर्‍यो।

अर्कोतिर, जेठ १७ को प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिपछि भारतले नेपाली भूमि कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरामा हवाई गस्ती बढायो भने सुस्ता क्षेत्रमा भारतीय एसएसबीको टोलीले हस्तक्षेप गरेका समाचारहरू तपाईं/हाम्रो मोबाइल स्क्रिनमा आइरहेकै थिए। यसले शाह प्रधानमन्त्री बनेपछि नेपाल-भारत सम्बन्ध बिग्रिएको विश्लेषणलाई थप बल पुर्‍याउँछ।

सुरुमा भारत भ्रमणको निम्तो आफैँ बाइपास गरेका बालेनका लागि चार महिना नबित्दै भारत भ्रमण किन यति महत्वपूर्ण बन्यो? परराष्ट्र मन्त्रालयको दायरा तोडेर शाहका प्रमुख सल्लाहकार बेन खुसुक्क एक्लै किन भारत पुगे? भारत भ्रमणमा भारतीय सुरक्षा दस्ताका उच्च पदस्थ व्यक्तिहरूसँग उनको के कुराकानी भयो? सरकार एक र दुई रुपैयाँका सिक्काबाट चुच्चे नक्सा हटाउन किन तयार भयो र किन पछि हट्यो? बेनको भारत भ्रमणले यस्तै तमाम प्रश्नहरू खडा गरेको छ।