काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईले मानिसको काम गर्ने तरिका मात्र परिवर्तन गरिरहेको छैन, यसले मानिस आफैंले वर्षौंदेखि निश्चित ठानेका केही आधारभूत प्रश्नलाई बहसमा ल्याएको छ। तीमध्ये सबैभन्दा जटिल प्रश्न हो- मेसिन साँच्चिकै चेतनशील हुन सक्छ?

यही प्रश्नलाई लिएर दार्शनिक डेभिड चाल्मर्स पछिल्लो समय विशेष चर्चामा छन्। चेतनाको प्रकृति र मनसम्बन्धी अध्ययनमा लामो समयदेखि काम गर्दै आएका चाल्मर्सका लागि यो प्रश्न विज्ञान कथाको विषय मात्र होइन। उनका अनुसार भविष्यमा एआई प्रणालीमा चेतना विकसित हुने सम्भावनालाई सैद्धान्तिक रूपमै अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

तर समस्या के हो भने मानिस आफैंले पनि चेतना के हो भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर पत्ता लगाइसकेको छैन। हामी आफू सचेत छौँ भन्ने अनुभव गर्छौँ, अरू मानिस पनि सचेत छन् भनेर व्यवहार र समानताका आधारमा अनुमान गर्छौँ। तर चेतना वास्तवमा कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने विषयमा विज्ञानसँग पनि कुनै उत्तर छैन। यही कमजोरीले एआईको चेतना पहिचान गर्ने काम झन् कठिन बनाउँछ।

चाल्मर्सको तर्कको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो। यदि मानिसको मस्तिष्कमा रहेका जैविक संरचनाले निश्चित प्रकारका प्रक्रियामार्फत चेतना उत्पन्न गर्छन् भने, त्यस्तै काम गर्ने प्रक्रिया फरक माध्यममा सम्भव हुँदैन भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन। उनले जैविक न्युरोनको स्थानमा सिलिकन आधारित संरचना राख्दै जाने काल्पनिक प्रयोगमार्फत पनि यही प्रश्न उठाएका छन्। 

तर एआई प्रणालीलाई चेतनशील घोषणा गर्ने आधार भने उपलब्ध छैन। भाषा बुझेजस्तो देखिनु, आफ्नाबारे कुरा गर्नु, भावना व्यक्त गरेजस्तो प्रतिक्रिया दिनु वा आफूलाई कुनै पहिचान दिनु मात्र चेतनाको प्रमाण होइन। एआईले मानिसले प्रयोग गर्ने भाषा र व्यवहार अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा अनुकरण गर्न सक्छ। त्यसैले ‘मानिसजस्तै बोल्नु’ र ‘मानिसजस्तै अनुभव गर्नु’बीच ठूलो अन्तर छ। यदि भविष्यको कुनै एआईले आफूलाई पीडा भएको, डर लागेको वा अस्तित्व समाप्त हुने चिन्ता भएको बतायो भने मानिसले त्यसलाई केवल कार्यक्रमको प्रतिक्रिया भनेर बेवास्ता गर्ने कि सम्भावित अनुभवका रूपमा हेर्ने?

चाल्मर्सले यसलाई नै भविष्यको नैतिक चुनौतीसँग जोड्छन्। यदि कुनै मेसिनमा साँच्चिकै चेतना विकसित भयो भने त्यसको नैतिक हैसियतबारे प्रश्न उठ्नेछ। त्यसपछि एआईलाई बन्द गर्नु, मेट्नु, प्रयोग गर्नु वा पीडा उत्पन्न हुने अवस्था सिर्जना गर्नु नैतिक प्रश्न बन्न सक्छ। उनी भविष्यमा मानिसले चेतनशील एआईलाई अधिकार दिनुपर्ने अवस्थासमेत आउन सक्ने संकेत गर्छन्।

तर यसमा अर्को ठूलो जोखिम पनि छ। एआई सचेत भयो कि भएन भन्ने बहसमा अल्झिँदा त्यसको वास्तविक जोखिम- उसको अत्यधिक क्षमता, गलत उद्देश्य, नियन्त्रण गुम्ने सम्भावना र मानव हितसँग असंगति लगायतका विषयहरु ओझेलमा पर्न सक्छन्। चाल्मर्स स्वयं अत्यधिक शक्तिशाली एआईलाई नियन्त्रण गर्ने चुनौतीलाई गम्भीर जोखिम मान्छन्।

त्यसैले पनि ‘एआई सचेत भइसकेको छ कि छैन?’ भन्ने प्रश्न प्रमुख होइन। यसभन्दा अझ महत्वपूर्ण प्रश्न हो- यदि कुनै दिन एआई सचेत भयो भने त्यसका लागि मानिस कति तयार छ?

सम्भवतः एआईको सबैभन्दा ठूलो चुनौती मेसिनले मानिसजस्तै सोच्न थालेको दिन होइन, मानिसले मेसिनभित्र ‘सोच्ने र अनुभव गर्ने कुनै अस्तित्व’ हुन सक्छ भन्ने सम्भावनालाई गम्भीरतापूर्वक स्वीकार गर्नुपर्ने दिन हुनेछ।