काठमाडाैं। मानिस बलियो बन्नु भनेको अरूमाथि हाबी हुनु वा डर पैदा गर्नु होइन। वास्तविक शक्ति आफ्नो मन, भावना, इच्छा र प्रतिक्रियामाथिको नियन्त्रणबाट उत्पन्न हुन्छ। एउटा व्यक्तिले बाहिरबाट आत्मविश्वासी र दृढ देखिने तर भित्रबाट शान्त, विवेकी र अनुशासित व्यक्तित्व देखिन/बनाउन दर्शनशास्त्रको अध्ययन गर्नुपर्दछ।

बुद्ध दर्शनले मानिसलाई आफ्नै मनमाथि विजय हासिल गर्न सिकाउँछ। क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारले मानिसलाई कमजोर बनाउँछन्। अपमानमा तत्काल प्रतिक्रिया नदिनु, भावनाको बहावमा निर्णय नगर्नु र परिस्थितिलाई शान्त भएर बुझ्नु बुद्ध दर्शनको महत्वपूर्ण पक्ष हो। ‘वास्तविक शक्ति बाहिरी आवरणमा नभएर होइन, आन्तरिक शान्तिमा हुन्छ,’ आज पनि यसलाई बुद्ध दर्शनको प्रमुख ध्येयका रुपमा हेरिन्छ।

यही परिवेशमा फ्रेडरिक नित्से भने मानिसलाई आफ्नो सीमाभन्दा माथि उठ्न प्रेरित गर्छन्। उनका अनुसार समाजले के भन्छ वा अरूले कसरी मूल्याङ्कन गर्छन् भन्ने कुरामा मात्र निर्भर भएर जीवन बिताउनु हुँदैन। कठिनाइ, असफलता र पीडालाई कमजोरीका रूपमा मात्र नहेरी त्यसबाट आफूलाई अझ बलियो बनाउने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। नित्सेको दर्शनले आत्मबल, आत्मनिर्माण र निरन्तर आत्म-विकासमा जोड दिन्छ।

मार्कस अरिलियसले पनि जीवनलाई शान्तिसँग जोड्छन्। उनको स्टोइक दर्शनले कठिन परिस्थितिमा पनि शान्त रहने कुरालाई जोड दिन्छ। ‘कुन कुरा हाम्रो नियन्त्रणमा छ र कुन कुरा छैन,’ उनका दर्शनमा देखिने मुख्य प्रश्न हो। अरू मानिसले के सोच्ने, के भन्ने वा कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। तर हाम्रो प्रतिक्रिया, निर्णय र व्यवहार भने हाम्रो हातमा हुन्छ। ‘दबाबमा पनि संयम कायम राख्नु नै वास्तविक शक्ति हो,’ अरिलियस भन्छन्।

इसापूर्व ५० तिर जन्मिएका ग्रीक दार्शनिक एपिक्टेटसले पनि भावनात्मक स्वतन्त्रतालाई विशेष महत्व दिएका छन्। ‘मानिसले आफ्नो सोच, निर्णय र प्रतिक्रिया नियन्त्रण गर्न सक्छ, तर अरूको विचार, व्यवहार र बाहिरी परिस्थितिलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्दैन,’ उनका दर्शनमा भेटिने कुरा हो। उनका अनुसार अरूले गरेको आलोचना वा दिएको अपमानलाई आफ्नो आत्ममूल्यसँग जोड्नु आवश्यक छैन। एपिक्टेटसले मानिसलाई अरूको स्वीकृतिमा निर्भर नभई आफ्नै मूल्य र निर्णयमा उभिनमा जोडेका छन्।

जापानीज दार्शनिक मियामोटो मुसाशीको दर्शन अनुशासन, अवलोकन, तयारी र रणनीतिक सोचमा केन्द्रित छ। उनको ‘द बुक अफ फाइभ रिङ्स’ नामको किताब युद्ध वा लडाइँको पुस्तक होइन। उनले उक्त किताबमा जीवनमा रणनीतिक सोच विकास दर्शनहरु दिएका छन्। ‘परिस्थितिलाई ध्यानपूर्वक हेर्ने, हतारमा निर्णय नगर्ने, आफ्नो कमजोरी बुझ्ने र सही समयका लागि तयार रहने,’ उनका दर्शनले दिने महत्वपूर्ण शिक्षाहरु हुन्।

यी पाँच दार्शनिकका विचारलाई एउटै ठाउँमा राख्दा एउटा सन्तुलित व्यक्तित्वको चित्र देखिन्छ। बुद्धले शान्त हुन सिकाउँछन्, मार्कस अरिलियसले प्रतिक्रियामाथि नियन्त्रण गर्न, एपिक्टेटसले अरूको विचारबाट स्वतन्त्र हुन, नित्सेले आफूलाई निरन्तर बलियो बनाउन र मुसाशीले अनुशासन तथा रणनीतिक सोच विकास गर्न।